Poliklorlu dibenzo-P-dioksinler ve poliklorlu dibenzo-furanların (PCDD/F'ler) topraktaki zaman ve mekâna bağlı değişimleri ile toprak-hava arakesitindeki geçişler
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Çevre Mühendisliği Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: FATMA DURMUŞ
Danışman: Yücel Taşdemir
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Poliklorlu dibenzo-p-dioksinler ve dibenzofuranlar (PCDD/F'ler), bir grup kalıcı organik kirletici bileşik, biyolojik birikim ve toksisiteleri nedeniyle bilim dünyasının önemle üzerinde durduğu bir kirletici grubudur. Bu çalışma, hava ve toprak örneklerinde PCDD (poliklorlu dibenzo-p-dioksinler) ve PCDF (poliklorlu dibenzofuranlar) seviyelerinin mevsimsel dağılımını belirlemeyi ve hava-toprak arakesitindeki PCDD/F değişimi inceleyerek insan sağlığına yönelik olası riskleri ortaya koymayı amaçlamıştır. BUTAL bölgesinde havadaki ∑17PCDD/F konsantrasyonları 0,31 ile 0,83 pg/m3 arasında değişmekte olup, ortalama 0,55 ± 0,17 pg/m3'tür. Topraktaki ∑17PCDD/F konsantrasyonları 27,35 ile 70,19 pg/g KM arasında değişmekte olup, ortalama 43,66 ± 27,35 pg/g KM'dir. Bursa Uludağ Üniversitesi bölgesinde ise havadaki ∑17PCDD/F konsantrasyonları 0,16 ile 0,32 pg/m3 arasında değişmekte olup, ortalama 0,24 ± 0,49 pg/m3'tür. Topraktaki ∑17PCDD/F konsantrasyonları 14,85 ile 32,69 pg/g KM arasında değişmekte olup, ortalama 22,93 ± 5,57 pg/g KM'dir. Sonuçlar, PCDD/F konsantrasyonlarının mevsimsel değişim gösterdiğini ortaya koymuştur. En yüksek konsantrasyonlar iki bölgede de kışın ölçülmüş olup bu durumun, kışın artan yanma emisyonlarından ve daha sığ inversiyon tabakalarının birikimi arttırmasından kaynaklandığı düşünülmüştür. Hava-toprak arakesitindeki fugasite fraksiyonu (ff) ve net akı (Fnet) değerleri her bir PCDD/F türü için hesaplanmıştır. 4- ve 5- klorlu PCDD/F'ler hava-toprak arakesitindeki transferden daha fazla etkilenmiş, kış aylarında toprakta birikme ve yaz aylarında atmosfere yeniden buharlaşma eğilimi göstermiştir. Öte yandan 6- ve 7- klorlu PCDD/F'ler çoğunlukla toprakta kalmıştır. PCDD/F geçiş akıları negatif ve fugasite fraksiyonları genellikle 0,5'in altında çıkmış olup bu durum Bursa'daki PCDD/F bileşiklerinin yıl boyunca ağırlıklı olarak havadan toprağa biriktiğini göstermiştir. İki bölge için de kaynakların belirlenmesi için Temel Bileşen Analizi (TBA, PCA) yapılmıştır. Araç emisyonlarının temel kirletici kaynağı olduğu belirlenmiştir. Üç farklı yaş grubu için PCDD/F'ların oluşturduğu kanser ve kanser dışı risk değerleri hesaplanmıştır. Sonuçlar, bütün yaş grupları için ihmal edilebilir kanserojen riski işaret etmiştir.