Mütevâtir kıraatlerde tenkit olgusu (Hicrî ilk dört asır)

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: QUSAI TALAL ABDULLAH BA WAZIR

Danışman: Selahattin Öz

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma, hicrî ilk dört asır boyunca kıraat ilmi sahasında gelişen tenkit olgusunu mütevâtir kıraatler özelinde derinlemesine ele almaktadır. Kur'ân-ı Kerîm'in yedi harf üzere indirilişi, farklı lehçelere ve telaffuz biçimlerine dayalı kıraat çeşitliliğinin oluşmasına zemin hazırlamış; bu çeşitlilik zaman içinde âlimlerin dikkatini çekmiş ve bazı kıraatlerin kabulü veya reddi konusunda farklı yaklaşımlar ortaya çıkmıştır. Bu çalışmada, kıraatlerin tenkit edilme nedenleri ve bu eleştiriler karşısında kıraat âlimlerinin tutumu titizlikle analiz edilmektedir. Araştırma iki bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde, kıraatlerde tenkit kavramının lügat ve ıstılâhî anlamı incelenmekte; tenkit sürecinin doğuşuna etki eden unsurlar arasında yedi harf meselesi, arza-i ahîre, mushafın cem'i ve istinsâhı, kıraatlerin kabul şartları ve İbn Mücâhid'in kıraatleri yedi ile sınırlandırması gibi âmiller ele alınmaktadır. Ayrıca, Ebû Amr el-Basrî, Yahyâ b. Ziyâd el-Ferrâ, Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm ve İbn Cerîr et-Taberî gibi kıraat tenkidinde önemli rol oynayan âlimlerin görüşleri değerlendirilmektedir. İkinci bölümde, kıraatlerin; ravînin kişiliği, Arap dil kurallarına uygunluğu ve mushaf hattı ile uyumu açısından nasıl eleştirildiği detaylandırılmaktadır. Ravînin hafıza gücü ve rivâyet disiplinine bağlılığı, kıraatlerin Arap lehçelerine ve sarf-nahiv kurallarına uyumu, mushaf hattı ile çelişip çelişmediği gibi kriterler çerçevesinde yöneltilen tenkitler ele alınmakta ve bu tenkitlere getirilen ilmî yanıtlar incelenmektedir. Sonuç olarak bu çalışma, kıraatlerde tenkidin sadece ilmî bir tartışma olmadığını, aynı zamanda Kur'ân'ın muhafazasında önemli bir rol oynadığını ortaya koymaktadır. Kıraatlerin tenkidine dair gelecek araştırmalar için mütevazı bir zemin hazırlayan bu tez, kıraatlerin tevâtürü ve otantikliğini savunmaya yönelik önemli bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.