Osmanlı ve İran Modernleşmesi Bağlamında Ahmet Mithat Efendi ile Zeynelâbidîn Merâgaî'nin Romanlarındaki Edebi Karakterlerin Kültürel ve Politik Analizi

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ, TARİH ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ALI SERAJ AZARI

Danışman: Zeynep Dörtok Abacı

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Çalışma, Osmanlı ve İran modernleşme söylemlerini, iki "ilk roman" örneği üzerinden karşılaştırmalı incelenmesini merkeze almaktadır. Ahmet Mithat Efendi'nin Felâtun Bey ile Râkım Efendi adlı eseri ile Zeynü'l-Âbidîn Merâgaî'nin Seyahatnâme-i İbrâhim Bey'i bahis konusu edilen iki eser olup, modernleşmeyi yalnızca tarihsel ve siyasal bir süreç olarak değil, edebî anlatı içinde kurulan bir zihniyet ve değerler bütünü niteliğiyle ele alır. Bu doğrultuda dönemin iki aydınının kaleminden çıkan eserlerin tarih çalışmalarında merkeze alınıp, alınamayacağı, alındığı taktirde ne denli veriler sağlayacağı konusunu tartışır. Araştırmada nitel veri analiz programı MAXQDA kullanılarak tematik kodlama yapılarak ortak ve ayrışan temalar üst ve alt kodlar hâlinde sınıflandırılmıştır. Kodların dağılımları, kesişimleri ve sözcük sıklıkları sayısal verilerle desteklenerek karşılaştırma, sezgisel yorumun ötesinde ölçülebilir bir zemine taşınmıştır. Bulgular, iki eserin modernleşmeyi farklı düzlemlerde kurguladığını göstermektedir. Felâtun Bey ile Râkım Efendi'nin bireysel anlatı eğilimi modernleşmeyi bireysel eğitim, ahlâk ve gündelik hayat pratikleri üzerinden ele alırken, Seyahatnâme-i İbrâhim Bey modernleşmeyi kamusal düzen, adalet, hukuk ve yönetsel reform ekseninde, siyasal bir eleştiri diliyle inşa eder. Bu karşıtlık, Osmanlı anlatısında "makbul ferdin", İran anlatısında ise "makbul düzenin" merkeze alındığını ortaya koymaktadır.