Mu'tezile'nin teşekkül döneminde ilâhî sıfatlar
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ABDULKERİM İSKENDER SARICA
Danışman: Ulvi Murat Kılavuz
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Vâsıl b. Atâ ile Amr b. Ubeyd'den başlayarak Basra ekolünde Cübbâîlere, Bağdat ekolünde Ka'bî'ye uzanan ve takriben yüz elli yıllık bir dönem aralığını kapsayan; Mu'tezilî düşüncenin teşekkül dönemi olarak isimlendirilebilecek bu süreçte, diğer mezheplere meyleden yahut farklı ilim dallarında temayüz eden isimlerden ziyade, Mu'tezilî kimlikleriyle tebellür eden kelâmcıların, ilâh tasavvurlarının bir kısmını oluşturan ilâhî sıfatlara ve bu sıfatların taalluklarına (âlemin işleyişi hariç) dair görüşleri, bu çalışmanın ana konusudur. İlâhî sıfatlar konusunda aralarındaki görüş farklılıkları nedeniyle, -her ne kadar bu, onların ilâhî sıfatlarda müşterek temel ilkeleri olmadığı anlamına gelmese de- mütecanis bir düşünce geleneğinin bulunmadığı ise bu çalışmanın ana vurgusudur. İlgili döneme ait Mu'tezilî eserlerin günümüze sınırlı ölçüde ulaşmasının yanı sıra, görüşlerinin yekûnunu oluşturan kayıtların ikincil kaynaklardan hareketle tespit edilmesi ve bu kayıtlardaki fragmanların kısmen bağlamından kopuk bir şekilde aktarılması ile anlam bakımından muğlak olması gibi zorluklar; özellikle modern zamanlarda, Mu'tezilî bilginlerin görüşlerinin ekseriyetle müstakil olarak konu edilmesine sebep olmuş, bu da onların görüşlerinin bütüncül ve tematik bir biçimde yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmıştır. Bu zorlukların bilinciyle başlanan bu çalışmada temel gaye; öncelikle onların günümüze ulaşan eserleri yahut eserlerinden günümüze ulaşan parçaları, ardından onları takip eden sonraki dönem Mu'tezilîlerin telifâtı ve muhalif kaynaklar ışığında yapılan bütüncül bir okuma ile kaynaklardaki bilgiler arasındaki çelişkilerin imkân ölçüsünde izale ya da izah edilmesi, birbirlerine yönelttikleri görüşler ve bu görüşlerine getirdikleri istidlaller muvacehesinde, ilâhî sıfatlara dair düşüncelerinin tarihî akış içerisinde, belirli temalar etrafında bütünlüklü olarak ortaya konulması ve böylece alandaki eksikliğin giderilmesidir. Giriş bölümünü takiben zâtî, fiilî ve nefyî sıfatlar olmak üzere üç bölüm ve bir sonuçtan oluşan bu çalışmanın önemi, İslâm kelâmının sistematik bir ilim hâline gelmesini sağlayanların Mu'tezilîler olmaları ve kelâm ilminin temel konusunun Allah Teâlâ olması dikkate alındığında, doğası gereği kendiliğinden belirginleşir.