Ali el-Kâri'nin Hâşiyetü Tahrîci'l-Kırâât Fî Tefsîri'l-Beydâvî adlı eserinin tahkik ve tahlili

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: LACHIN GULIYEV

Danışman: Mehmet Efe

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışmada, Ali el-Kârî'nin, Beydâvî'ye ait Envârü't-tenzîl ve esrârü't-te'vîl adlı tefsirindeki kıraatlerin tahricini yapan, el-Feydu's-semâvî: Hâşiyetü tahrîci'l-kırâât fî tefsîri'l-Beydâvî adlı hâşiyesinin tahkîk ve tahlili ele alınmıştır. Müellifin eseri, tüm detaylarıyla taranmak suretiyle kapsamlı bir analize tabi tutulmuş, mevcut nüshalara dayalı olarak tahlil edilmiş ve eserin orijinal yönlerinin tespitine çalışılmıştır. Çalışmamızın konusunu teşkil eden, el-Feydu's-semâvî: Hâşiyetü tahrîci'l-kırâât fî tefsîri'l-Beydâvî adlı hâşiye ise henüz el yazma halinde olup üzerinde herhangi bir çalışma yapılmamıştır. İş bu çalışmanın amacı, kıraat ilmine duyduğu ilgi ve bu alandaki öneminden dolayı kendisine Kârî denilen müellifin kıraat alanında yazmış olduğu bu eserinin kıraat ilmine kazandırılmasıdır. Beydâvî tefsiri üzerine çok sayıda hâşiyenin yazıldığı malumdur. Ali el-Kârî'nin yazdığı hâşiyenin diğerlerinden farkı, söz konusu tefsirde kullanılan kıraat nakillerinin tahrîcini yaparak bunlar üzerinde derinlemesine bir değerlendirme yapmasıdır. Nitekim Ali el-Kârî'nin bu eseri sayesinde Envârü't-tenzîl'de geçen kıraat rivayetlerinin kaynakları ve kimlere atfedildikleri bilinmekte, bahsedilen kıraatlerin hangisinin mütevâtir, hangisinin şâz olduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca eser, tefsirde geçen çok sayıda şâz kıraatin incelenmesi bakımından şâz kıraatlere dair önemli bir kaynak niteliğini taşımaktadır. Eseri değerli kılan başka bir husus, Beydâvî tefsiri özelinde, tefsir kitaplarında kıraat farklılıklarının ele alınış biçimiyle ilgili birtakım hataların olma ihtimalini ortaya koymuş olmasıdır. Çalışmada, Ali el-Kârî'nin haşiyedeki yöntemi ve Beydâvî tefsirine yaptığı tashihleri temel kaynaklara dayalı olarak tespit edilmek suretiyle eserin orijinal yönleri yansıtılmaya çalışılmıştır. Yine, Ali el-Kârî'nin hayatı ve ilmî şahsiyeti, eserinin tanıtımı ve tahlili hakkında detaylı bilgiler verildikten sonra ulaşılabilen bütün nüshalar tanıtılmıştır. Ayrıca çalışmada hâşiyede yer alan bazı hatalar üzerinde de durulmuştur. Son bölümde eserin Arapça tahkîki yapılmıştır. Nihayetinde bu çalışmada, hem Ali el-Kârî'nin el-Feydu's-semâvî adlı haşiyesinin kıraat ilmi açısından önemine vurgu yapılmış, hem Beydâvî tefsirindeki kıraat farklılıklarının daha iyi anlaşılmasına katkı sağlanmış, hem de haşiyenin, şâz kıraatler üzerine yapılan çalışmalara yeni bir boyut kazandırdığı ve kıraat ilmi alanında önemli bir kaynak olduğu hususları ortaya konulmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Kıraat, Ali el-Kârî, el-Feydu's-Semâvî, Beydâvî, Tefsir, Hâşiye, Tahkîk.