Kur'ân'da vücûh-nezâir ve tefsirdeki yeri
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, İLAHİYAT FAKÜLTESİ, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: NADİYE BULUT
Danışman: Selahattin Öz
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Kur'ân'da Vücûh-Nezâir ve Tefsirdeki Yeri Vücûh-Nezâir ilmi, tefsir ilminin bir alt dalı veya ulûmü'l-Kur'ân'ın bir bölümü olarak ifade edilen, Kur'ân'daki lafızların farklı bağlamlarda kazandıkları anlamları ve bu anlamlara işaret eden âyet örneklerini inceleyen, bu yönüyle de Kur'ân'ın Kur'ân'la/âyetin âyetle tefsirinin en erken örnekleri olarak kabul edilen bir ilimdir. Tarihten günümüze Vücûh-Nezâir kavramlarına dair farklı tanımlar yapılmıştır. Ancak bu tanımlar, ilk dönem müelliflerinin maksadını tam olarak yansıtmadığı gibi ilgili kavramları muhtevasının dışına taşımış, özellikle de son dönem Vücûh-Nezâir anlayışında, konunun nezâir boyutu çok farklı bir anlama bürünmüştür. Çalışmanın ilk bölümünde; Vücûh-Nezâir kelimelerinin tarihsel süreçte geçirdiği anlam değişiklikleri, terimleşme süreci ve kavramsal çerçevesi ele alınmış, Vücûh-Nezâir ilminin tanımı, ilmin müessisi ve ilk müellifi Mukâtil b. Süleymân (öl. 150/767) ve onun izinden giden âlimlerin bu ilimden maksatlarını ortaya koyacak şekilde oluşturulmaya çalışılmıştır. İkinci bölümde, ilmin doğuşu ve temel kaynakları araştırılmış, Mukâtil'in el-Vücûh ve'n-Nezâir adlı eseri başta olmak üzere sekiz kaynak incelenmiştir. Üçüncü bölümde, Vücûh-Nezâir ilmiyle ilişkili kavramlar -eşbâh, müşterek, mütevâtı', müterâdif, ezdâd, çokanlamlılık, eşanlamlılık, semantik- benzerlikleri ve farklılıkları bakımından analiz edilmiştir. Son bölümde ise bu ilmin tefsirdeki yeri ve önemi ele alınmış, müfessirler üzerindeki etkisi araştırılmıştır. Mukâtil'in eseri temel alınarak seçilen yirmi bir lafız, "rivâyet, dirâyet, mezhebî, fıkhî, ictimâî, işârî ve ilmî tefsirler" olmak üzere yedi farklı tefsir grubundan yirmi bir tefsirde incelenmiştir. Sonuç olarak Mukâtil'den günümüze kadar beş farklı tanımın yapıldığı görülmüş, bu ilmin Hz. Peygamber (s.a.s.), sahâbe ve tâbiîn dönemlerinde var olduğuna dair rivâyetler tespit edilmiştir. Ayrıca Vücûh-Nezâir ilminin Kur'ânî bir ilim olduğu ve lügavî kavramlarla karıştırılmaması gerektiği vurgulanmıştır. Vücûh-Nezâir ilminin tefsirlere yansıması ve müfessirlerin yorumlarına etkisinin bazı yerlerde doğrudan, bazı yerlerde ise dolaylı olduğu tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Tefsir, Kur'ân, Vücûh-Nezâir, Mukâtil, Müşterek, Mütevâtı', Müterâdif.