Muhammed b. Akîle'nin ez-Ziyâde ve'l-İhsân fî ʿUlûmil-Kur'ân'ı ve Süyûtî'nin el-İtkân'ıyla mukâyesesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: CEVAT SEVİMLİ
Danışman: Ömer Faruk Bilgin
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Kur'ân ilimlerini sistemli bir şekilde ele alan eserleri düşününce ilk akla gelen eserler arasında Zerkeşî'nin el-Burhân'ı ve Süyûtî'nin el-İtkân'ı yer alır. Süyûtî Zerkeşî'nin metodunu kullanarak bu ilimleri bablara ayırmış, el-Burhân'da kırk yedi olan ilimleri eksik gördüğü hususları ilave ederek seksene çıkartmıştır. İbn Akîle de eseri ez-Ziyâde ve'l-İhsân'ı yazarken el-İtkân'ı merkeze almış, eksik gördüğü konuları ilave etmiş, bazılarını sadeleştirmiş, bazı hacimli konuları da müstakil başlıklar altında ele alarak bu alanda en kapsamlı eseri oluşturmuştur. Süyûtî'den aldığı bayrağı bir kademe ileriye götürerek Kur'ân ilimlerini yüz elli dört bölümde ele alıp genişletmiştir. Kur'ân ilimleri konusunda çalışma yapanlar tarafından el-Burhân ve el-İtkân adlı eserler çok iyi bilinip istifade edilirken yazılış zamanları arasında büyük farklılıklar olmamasına rağmen ez-Ziyâde ve'l-İhsân pek bilinmemektedir. Çalışmamızda bunun sebepleri üzerinde de durulacaktır. İki eser yöntem ve muhteva açısından karşılaştırıldığında birbirlerine çok benzedikleri görüldü. Zaten İbn Akîle eserini el-İtkân üzerine bir ziyâde çalışması olarak yazdığını ifade etmiştir. Yapılan karşılaştırmada altmış beş bâbın iki eserde de ortak olarak işlendiği, dört babın el-İtkân'da müstakil olarak yer aldığı, altmış altı bâbın ise İbn Akîle tarafından ziyâde olarak oluşturulduğu tespit edildi. Bunun yanında ez-Ziyâde ve'l-İhsân'da Kur'ân ilimlerinin ele alınış tarzı, sayısal durumu ve bu alana getirdiği yenilikler başlıkları altında el-İtkân'la benzerlikleri ve farkları ortaya konulmaya çalışıldı. Ortak bölümler üzerinde yapılan değerlendirmede yirmi dört bölümün neredeyse tamamen aynı olduğu tespit edildi. Bu bölümlerin isimleri zikredilip fazla teferruata girilmedi. İbn Akîle'nin müstakil olarak oluşturduğunu söylediği bazı bölümlerin el-İtkân'da başka başlıklar altında ele alındığı da tespit edilmiştir. Bazen de karşılaştırılan başlıkların ismen aynı olmasına rağmen içeriklerin tamamen farklı olduğu gözlenmiştir.