İl Ölçeğinde Taşkın Duyarlılık Analizi: Bursa Örneği
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESİ, COĞRAFYA, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: İmren Kuşçu
Danışman: Hasan Özdemir
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Sel ve taşkınlar dünyada ve ülkemizde her geçen gün şiddetini ve etkisini arttıran, önemi giderek artan en yaygın afetlerden birisidir. Sel ve taşkınlar, özellikle insan nüfusunun toplandığı akarsu kenarı veya vadi tabanında bulunan yerleşme alanlarında büyük etki bırakmaktadır. Bu yüzden çalışmada yerleşmelere bağlı su toplama havzalarının taşkın üretme potansiyellerinin belirlenmesi birinci öncelik olmuştur. Bu çalışma ile Bursa ili sınırları içinde kalan özellikle akarsu kıyısı veya üzerinde kurulmuş tüm yerleşmelerin havza çıkış noktası alınarak gerideki bütün havzaların potansiyel sel ve taşkın üretme kabiliyetleri çatallanma oranı, uzunluk oranı, tekstür oranı, drenaj yoğunluğu, havza şekli, engebelilik değeri, akım toplanma zamanı, eğim, topografik nemlilik indeksi (TNİ), akarsu güç indeksi (AGİ), yağış, hidrolojik toprak grupları (HTG) ve litolojiden oluşan 13 parametre ile değerlendirilmiştir. Bu analizler öncelikle tarihsel olarak Bursa ilinde meydana gelmiş 28 sel ve taşkınların yaşandığı yerleşmelerin havzalarına uygulanmış olup bunlara ait çıkarımlar daha sonra diğer yerleşme havzalarına ana parametre olarak aktarılmıştır. Envanter havzalara ait bu parametrelerin değerleri Normalize Morfometrik Taşkın İndeksi ile 0-1 arasına normalize edilerek elde edilen yoğunluklara bağlı olarak taşkın duyarlılık parametreleri oluşturulmuştur. Bu bağlamda envantere göre maksimum etkiye sahip ana parametreler olarak çatallanma oranı, drenaj yoğunluğu, akım toplanma zamanı, eğim, topografik nemlilik indeksi, akarsu güç indeksi, yağış, hidrolojik toprak grupları ve litoloji tespit edilmiştir. Belirlenen bu parametreler çalışma sahasında envanter haricindeki diğer 316 yerleşmenin gerisindeki 455 su toplama havzasına uygulanmıştır. Çalışmada temel altlık veri olarak Bursa iline ait 5 m ve 10 m çözünürlüklü Sayısal Yükseklik Modeli (SYM), 1956-2022 yılları arasını kapsayan envanter verileri, HTG, yağış (WorldClim) ve litoloji verileri kullanılmıştır. Sonuç olarak envantere göre maksimum etkiye sahip parametreler ile çalışma sahasındaki tüm yerleşmelere bağlı havzaların taşkın üretme potansiyelleri kapsamında taşkın duyarlılık analizleri yapılmıştır. Yapılan analiz sonuçlarına göre 455 drenaj havzası sel ve taşkın duyarlılığı bakımından ayrı ayrı değerlendirilmiş ve taşkın duyarlılığına göre düşük sınıfta 128, orta sınıfta 278, yüksek sınıfta 34, çok yüksek sınıfta ise 15 havza, sel duyarlılığına göre düşük sınıfta 36, orta sınıfta 198, yüksek sınıfta 196, çok yüksek sınıfta ise 25 havza bulunduğu tespit edilmiştir. Çalışma alanında taşkın duyarlılığı çok yüksek sınıfta bulunan en fazla yerleşmeye sahip ilçeler Mustafakemalpaşa, Mudanya, Gürsu ve Karacabey iken sel duyarlılığında bu ilçeler Kestel, Keles ve İnegöl olmuştur.