Maddi kültür unsuru olarak "Yatak": Osmanlı toplumunda uyuma ve dinlenme pratiğindeki dönüşümler (1839-1914)

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ, TARİH ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: FURKAN İNCE

Danışman: Zeynep Dörtok Abacı

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu tez, uykuyu yalnızca fizyolojik bir gereksinim değil; tarihsel, kültürel, mekânsal ve ideolojik boyutlarda şekillenmiş toplumsal bir olgu biçiminde ele almaktadır. Uyku, insan bedeninin zamanla, mekanla ve eşyayla kurduğu ilişkinin bir yansıması olarak, modernleşme süreçlerinin içinde yeniden tanımlanmıştır. Çalışmada, uykuya dair evrimsel, biyolojik ve nörolojik veriler, Osmanlı modernleşmesinde gündelik yaşamın yeniden düzenlenmesi süreciyle birlikte değerlendirilmiştir. Özellikle Tanzimat Fermanı'nın (1839) ilan edilmesinden sonrasında uyku pratikleri; üretkenlik, dakiklik, çalışkanlık ve beden disiplini gibi modern değerlerle bütünleştirilmiş, yataklar ise mahremiyetin sınırlarını çizen, sınıfsal kimliği gösteren tüketimle bütünleşen araçlara dönüşmüştür. Yapay aydınlatmaların yaygınlaşmasıyla gece ve uyku ilişkisi bir dönüşüm geçirmiş, karyola gibi mobilyalar mağazalarda sergilenerek Batılı yaşam tarzının sembolü haline gelmiştir. Yatak odalarının mimarisi, mekânsal ayrışmalar ve eşyaların dönüşümü, uykunun ideolojik bir alana çekildiğini göstermiştir. Çalışma, uyku üzerinden modern bireyin inşasını; zaman, beden, mekân ve eşya ekseninde çok katmanlı biçimde analiz ederek, Osmanlı modernleşmesini mahrem ve gündelik olan üzerinden yeniden düşünmeye imkân tanımaktadır.