Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğretimi Kitaplarındaki Zaman Kavrayışı Üzerine Bilişsel Anlambilim Çözümlemesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ, TÜRKÇE VE SOSYAL BİLİMLER EĞİTİMİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: İREM NUR ATMACA
Danışman: Ferhat Ensar
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu araştırmada yabancı dil olarak Türkçe öğretimi amacıyla hazırlanan Yedi İklim, Yeni Hitit ve Gazi TÖMER ders kitaplarının B2 ve C1 düzeylerinde öğrenicinin alımlama becerilerine yönelik hazırlanan metinlerde zaman kavrayışının temsil biçimi, bilişsel dilbilim çerçevesinde incelenmiştir. Toplam 27.658 tümceden oluşan veri seti metafor, metonimi ve metaftonimi kategorileri üzerinden çözümlenmiştir. Zamanın kavramsal odakları, kaynak alanları ve işlevsel kullanımları belirlenmiştir. Bulgular, zaman kavrayışının ağırlıklı olarak kavramsal odaklar üzerinden kurgulandığını göstermektedir. En sık rastlanan metonimik odaklar TAKVİM-ZAMAN ve OLAY-ZAMAN olurken, MEVSİM-ZAMAN ve NESNE-ZAMAN odakları daha düşük oranlarda yer almıştır. Zamanın işlevsel kullanımlarında ise süre, değerleme ve retorik-anlatı kategorilerinin öne çıktığı ve modalite-olasılık, kesinlik-belirsizlik, sıklık işlevlerinin daha sınırlı düzeyde yer aldığı tespit edilmiştir. Yabancı dil olarak Türkçe öğretimi için hazırlanan kitap setlerinden Yedi İklim, zaman kavramını metafor ve metonimi açısından en yüksek yoğunlukta sunmaktadır. HAREKET-YOL ve NESNE-ARAÇ gibi somut şemalarla öğrenenlere yapısal olarak tutarlı ve kavramsal açıdan zengin biçimde zaman tasarımı sağlayan materyal olarak öne çıkmaktadır. Gazi TÖMER seti, metafor ve metonimi kullanımında orta düzeyde ve dengeli, metaftonimik de ise en yüksek düzeyde görünüm sergilemektedir. Zamanın olay, takvim ve eylem odaklı metonimik örgü içinde, işlevsel ve ritmik yönlerine eğilimli zaman modeli sunduğu düşünülmektedir. Yeni Hitit setinde ise metafor, metonimi ve metaftonimi yoğunluğu görece en düşük düzeydedir. Temel kavramsal şemalara dayalı, kronolojik ve kültürel bağlama odaklanan tutarlı ve kontrollü zaman kavrayışı sunulmaktadır. B2 düzeyinde zamanın anlatısal ve deneyimsel bağlamlarda kullanıldığı, C1'de ise soyutlaştırma düzeyinin arttığı ve kültürel kodların belirginleştiği belirlenmiştir. Sonuç olarak çalışma, zaman kavrayışının Türkçe öğretim materyallerinde kültürel ve bilişsel düzeyde çok katmanlı yapı sunduğunu ortaya koymaktadır