Tarihsel süreçte İmâmiyye Şîa'sında sahâbe tasavvuru

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: METİN GÜRPINAR

Danışman: Mehmet Çelenk

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Şiî-İmâmî geleneğin inanç sisteminin temelinde nas ile tayin edilmiş bir imam düşüncesi bulunmaktadır. Bu nazariyeye göre Hz. Peygamberden sonra halife seçilen Hz. Ebû Bekir ve kendisinden sonra hilâfete geçenlerin halifelikleri geçersizdir. Bundan dolayı da Hz. Ali'nin imâmet/hilâfet hakkına aykırı hareket eden kişiler sahâbe vasfını kaybetmiştir. İlâhî imâmet nazariyesinin ispat edilebilmesi için gerek Kur'ân ayetleri gerekse tarihî olaylar bağlamlarından koparılarak mezhebî bakış açısıyla çok farklı şekillerde yorumlanmıştır. Şiî-İmâmî geleneğin sahâbe algısının şekillenmesinde siyasî bir mesele olan imâmet düşüncesi merkezi bir rol oynamıştır. Şiî-Sünnî öteki algısının oluşumunda da sahâbe konusu en önemli etkenlerdendir. Şîa'nın sahâbeyi sıradanlaştırması ve kimi zaman tekfir etmesi Ehl-i Sünnet'in onların tamamını adil kabul edip koruma çemberinin içine almasını beraberinde getirmiştir. Çalışmamızda İmâmet nazariyesinden dolayı sahâbenin İmâmiyye Şîası tarafından olumsuz bir şekilde ele alındığı görülmüştür. Hicrî I. asrın son çeyreğinde tarih sahnesine çıkan Şîa'nın ve onun en büyük kolu İmâmiyye'nin bir taraftan kurumsallaşmasını tamamlarken öteki taraftan başta Gulât-ı Şîa'nın etkisi olmak üzere siyasî sebeplerden dolayı olumsuz bir sahâbe algısını düşünce sistemine eklediği görülmüştür. İmâmiyye Şîası sahâbeye yönelik iddialarını savunurken siyasî yönetimlerin tavrını esas almıştır. Siyaseten güçlü oldukları dönemlerde sahâbeyi daha rahat eleştirirken zayıf oldukları dönemlerde bu tavırlarında yumuşamalar meydana gelmiştir. Tarihsel süreçte Emevîler, Abbâsîler, Büveyhîler, İlhanlılar, Safevîler ve sonraki dönemlerde bu tavrın devam ettiği görülmüştür. Tezimiz İmâmiyye Şîasın'daki sahâbe tasavvurunun tarihsel arka planını ve değişim sürecini detaylı ve bütüncül bir biçimde incelemeyi hedeflemiştir.