Poliklorlu dibenzo-p-dioksinler ve Poliklorlu dibenzo-furanların Atmosferik Konsantrasyonları ve Islak-Kuru Çökelme Akılarının Belirlenmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, ÇEVRE MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ABDUL ALIM NOORI
Danışman: Yücel Taşdemir
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Atmosferik çökelme, atmosferik kirlilik ve ekosistemler arasında hayati bir bağlantı görevi görür; kimyasal bileşimi ve çökelme akısı, bölgesel çevre kalitesi için önemli göstergeler sağlar. Bu çalışmada, Türkiye'nin önemli sanayi ve yerleşim merkezlerinden biri olan Bursa'da poliklorlu dibenzo-p-dioksinler ve poliklorlu dibenzofuranların (PCDD/F'lar) atmosferik çökelme akıları ölçülmüş ve modellenmiştir. PCDD/F çökelme örneklemeleri, Haziran 2022- Haziran 2023 döneminde aylık olarak su yüzeyli örnekleyici (SYÖ), ıslak-kuru çökelme örnekleyicisi (IKÇÖ) ve toplam (Bulk) örnekleyici kullanılarak ülkemizde ilk kez gerçekleştirilmiştir. SYÖ ve IKÇÖ kullanılarak partikül faz PCDD/F kuru çökelme akıları doğrudan ölçülmüştür. Bu örnekleyiciler için Σ17 PCDD/F kuru çökelme akılarının SYÖ ve IKÇÖ kullanımıyla sırasıyla 102-530 pg/m²-gün ve 52-176 pg/m²-gün aralıklarında değiştiği belirlenmiştir. Ayrıca, uluslararası literatürde ilk defa, SYÖ kullanılarak gaz fazı PCDD/F kuru çökelme akıları doğrudan ölçülmüştür. Gaz fazı Σ17 PCDD/F kuru çökelme akı (Fg) değerlerinin 18,64 ile 49,53 pg/m²-gün arasında değiştiği tespit edilmiştir. Her bir PCDD/F için kütle transfer katsayıları (KTK) hesaplanmış ve ortalama değeri 0,45±0,15 cm/s olarak elde edilmiştir. Çalışma kapsamında, toplam (Bulk) çökelme akıları da ölçülmüştür. Yağışın olmadığı dönemlerdeki Σ17 PCDD/F ortalama toplam çökelme akıları 52,32±23,68 pg/m²-gün olarak hesaplanırken yağışın olduğu dönemlerdeki Σ17 PCDD/F toplam çökelme akılarının ise partikül ve çözünmüş fazlar için sırasıyla 63,30±16,82 ve 67,66±9,7 pg/m²-gün olduğu saptanmıştır. Toplam çökelme örnekleri için litaratürde ilk defa partikül ve çözünmüş faz ayırımı yapılmıştır. Diğer bir çökelme türü olan ıslak çökelmede Σ17 PCDD/F akılarının partikül ve çözünmüş fazlar için sırasıyla 1150,59- 3345,13 pg/m²-gün ve 193,91-767 pg/m²-gün aralığında değiştiği saptanmıştır. Buna bağlı olarak, yağmur suyu PCDD/F konsantrasyonları partikül ve çözünmüş fazlar için sırasıyla 68,52±44,25 pg/L ve 12,44±5,73 pg/L olarak ölçülmüştür. Son olarak, PCDD/F'ların hava-su ara yüzeyindeki taşınımını değerlendirmek için KTK'ları modellenmiştir. PCDD/F'lar için ortalama gaz faz (kg) ve su fazı (kw) tekil KTK değerleri sırasıyla 0,53±0,01 cm/s ve 1,01×10⁻⁵±2,18×10⁻⁷ cm/s olarak hesaplanmış; genel gaz faz KTK'larının (Kg) ise 0,05-0,10 cm/s aralığında değiştiği belirlemiştir.