Toplum, Kimlik Ve Mekân Bağlamında Erzurum, Bayburt Ve Trabzon'da Gastronomi Kültürü
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ŞEYDA DİKME
Danışman: Bayram Çetin
Özet:
Çalışmada Erzurum, Bayburt ve Trabzon illerinin
gastronomi kültürü; toplum, kimlik ve mekân arasındaki karşılıklı etkileşim
bağlamında karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Gastronomi kültürü çoğu zaman
yöresel yemekler ve beslenme pratikleri üzerinden değerlendirilirken, toplumsal
bellek, kültürel kimlik ve mekânsal aidiyetin oluşumundaki işlevleri sınırlı
düzeyde ele alınmaktadır. Bu araştırmada; yemek etrafında şekillenen gelenek ve
ritüeller, folklorik yazındaki gastronomik unsurlar, coğrafi işaret
uygulamaları ve gastronomik inovasyon girişimleri birlikte değerlendirilerek
gastronomi kültürünün toplumsal yapının görünür ve gizil işlevlerini yansıtan
dinamik bir kültürel sistem olduğu ortaya konulmuştur. Bu yönüyle araştırmanın,
gastronomi kültürünü folklor kuramları ve kültürel coğrafya yaklaşımı
doğrultusunda bağlam odaklı ve karşılaştırmalı biçimde ele alması bakımından
ilgili literatüre katkı sağlayacağı düşünülmektedir.
Araştırmanın kuramsal felsefesini yapısalcılık ile
mutfağın sosyal ve sembolik saklı işlevlerini değerlendiren işlevselcilik
kuramları oluşturmaktadır. Nitel araştırma yöntemiyle şekillenen çalışmada;
mutfak kültürünün birincil taşıyıcısı olan ev hanımları ve yerel işletme
sahiplerinden oluşan toplam 65 katılımcıyla şehir merkezlerinde yarı
yapılandırılmış derinlemesine mülakatlar ve saha gözlemleri
gerçekleştirilmiştir. Elde edilen yoğun nitel veri setinin düzenlenmesi ve
hiyerarşik tematik örüntülerin inşası süreçlerinde MAXQDA yazılımından istifade
edilmiş, bulgular içerik analizi aracılığıyla sentezlenmiştir. Araştırma
süreci, gerekli görülen haritalar, saha fotoğrafları, kelime bulutları ve diğer
görsel materyallerle desteklenmiştir.
Araştırma sonucunda gastronomi kültürünün toplumsal
belleği yeniden üreten, kültürel kimliği görünür kılan ve mekânsal aidiyeti
güçlendiren çok katmanlı bir kültürel yapı olduğu belirlenmiştir. Ayrıca
Erzurum, Bayburt ve Trabzon'un coğrafi ve toplumsal dinamikler doğrultusunda
özgün gastronomik kimlikler geliştirdiklerini
coğrafi işaret ve gastronomik inovasyon süreçlerinin ise geleneksel
mutfak kültürünün sürdürülebilirliğinde tamamlayıcı işlevler üstlendiği sonucuna
ulaşılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Gastronomi kültürü, Mekân-kimlik temsili, Erzurum, Bayburt, Trabzon.