Baraj Risk Sınıflandırma Metotlarında Havza Süreçlerinin Etkisinin Belirlenmesi: Nilüfer Çayı Havzası Barajları Örneği
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESİ, COĞRAFYA, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Mustafa Topsakal
Danışman: Hasan Özdemir
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Barajlar akarsu akışlarını engelleyecek şekilde akarsu vadilerinde su depolamak, enerji üretmek ve taşkın kontrolü sağlamak gibi çeşitli amaçlarla inşa edilmektedirler. Küresel iklim değişikliği ile hızla değişen hidrolojik koşullar hem hidrolojik döngünün her bir noktasını hem de bununla bağlantılı olarak baraj yapılarını etkilemektedir. Uzun ömürlü olarak tasarlanan baraj yapıları değişen bu koşullara ayak uyduramayıp yetersiz kalabilmektedir. Dünyada var olan tüm baraj yapıları, gövdelerinin ardında biriktirdikleri devasa su kütleleri nedeniyle mansap hattında var olan tüm beşerî ve doğal yapılar için tehlikeler barındırmaktadırlar. Barajların mevcut durumlarını yorumlamak adına ise literatürde yaygın olarak kullanılan ICOLD ve Bureau metotları mevcuttur. Bu metotlar barajların yapı, mansap ve depremsellik özelliklerine dayanarak bir risk sınıflaması ortaya koyarlar. Dünyada yetersizlik gösteren veya yıkılan barajlara bakıldığında ise yaşanan olayların yaklaşık %30'luk kısmı üstten aşma ile meydana gelmektedir. Üstten aşma olayı barajların havzalarından toplanan suyu tahliye etmede yetersiz kalması ile suların, baraj duvarının üzerinden akış göstererek baraj yapısına hasar vermesi şeklinde meydana gelmektedir. Bu bağlamda barajların değerlendirilmesinde havza süreçlerinin kritik olduğu ancak mevcut metotlarda bu süreçlerin ele alınmadığı görülmektedir. Bu çalışmanın temel amacı barajların değerlendirilmesinde akarsu havza süreçlerinin de ele alınmasının, barajları daha kapsamlı ve tutarlı bir şekilde değerlendirmeyi sağlayacak bir yaklaşım olduğunu ortaya koymaktır. Çalışmada örnek saha olarak seçilen Nilüfer Çayı havzası, yoğun bir nüfus barındırmakla birlikte jeolojik ve jeomorfolojik olarak çeşitlilik arz eden, aktif tektonik yapıya sahip bir alanda yer almaktadır. Çalışmada Nilüfer Çayı havzasındaki barajlar inceleme altına alınmış olup hem kullanımdaki metotlar ile toplam riskleri hesaplanmış hem de havza süreçleri ele alınmıştır. Havza süreçleri ele alınırken havza morfometrisi ile akarsu havzalarının pik akım kabiliyeti yorumlanmış, Curve Number ile havzaların yüzeysel akış potansiyelleri tespit edilmiş ve ardıl baraj varlığı ile muhtemel tehlikeler baraj risk metotlarına dahil edilmiştir. Sonuç olarak kullanımdaki metotların görmezden geldiği bir süreç olarak havza süreçleri de toplam riski değerlendirmede ele alınmıştır.