Teşekkül döneminde Nişabur'da tasavvuf (hicrî 3.-5. asırlar)

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: HİCRET KARADUMAN

Danışman: Abdurrezzak Tek

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma tasavvuf tarihinde iki ana mektepten biri olarak bilinen Nişabur tasavvufunun temel dinamiklerini tespit etmek üzere ortaya konmuştur. Melâmet ve fütüvvet Nişabur'da oluşan tasavvufî yapının kurucu öğeleridir. Melâmet düşüncesinin sınırlarının belirsizliği ve melâmîlerin bu sınırların çizilmesine yönelik çekimserliği Nişabur'da melâmetin mutlak anlamda tutunamamasına yol açmıştır. Bu doğrultuda melâmet, sûfîlerin örnek aldığı dinî bir ihlas ideali olarak benimsenmiş ve daha ziyade fütüvvet çatısı altında eriyerek varlığını sürdürmüştür. Nişaburlu sûfîler melâmet ve fütüvvet anlayışı üzerine Bağdat sûfîliğiyle pek çok konuda benzeşen bir tasavvuf anlayışı tesis etmiştir. Bunun yanı sıra Nişabur tasavvufunun tasavvufî âdâb ve erkânının oluşmasında en büyük katkıya sahip olduğu görülmüştür. Çalışmamızda Nişabur sûfîliği, Sünnî tasavvufun teşekkülündeki paydaşı Bağdat sûfîliğiyle mukayese edilmek suretiyle ele alınmıştır. Bu bağlamda ulaştığımız en önemli netice Nişabur melâmeti ve Bağdat sûfîliğinin esasen tevhid ve şeriat noktasında birleştiği, farklılaştıkları konuların muâmelât ve riyâzet yöntemleriyle sınırlı kaldığıdır. Sünnî tasavvufun Cüneyd etrafında teşekkül eden Bağdat sûfîliği temelinde inşâ edildiğini dikkate alırsak Nişabur tasavvufunun kendi hususiyetleri ölçüsünde bu çerçeveyi oluşturan diğer unsurlardan biri kabul edilebileceği tespit edilmiştir. Bu doğrultuda üç bölümden oluşan çalışmanın ilk bölümünde melâmet ve fütüvvetin hikâyesi, ikinci bölümünde bu iki temâyül çerçevesinde Nişabur tasavvufunun özellikleri, son bölümünde ise tasavvufun kurumsallaşma sürecinde Nişaburlu sûfîlerin rolü ele alınmıştır. Anahtar kelimeler: Tasavvuf, Nişabur, Melâmet, Fütüvvet