Kırgızcanın çok zamanlı ses bilgisi

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ZHAMILA ARZYBAEVA ALKAN

Danışman: Hatice Şahin

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Dildeki sesler genellikle korunsa da zaman içerisinde çeşitli nedenlerden ötürü değişebilir. Bir ses değişmesinin gerçekleşmesi koşulludur. Herhangi bir değişim, sınırlı zaman için geçerlidir. Başka bir ifadeyle değişim sürekli değildir, tamamlanır. Böylece aynı dilin kolları birbirinden farklılık göstermeye başlar. Bu bağlamda dilin çok zamanlı ses bilgisi ayrıca önem kazanır. Ele alınan çalışmada Kırgızcanın çağdaş sözvarlığından hareketle çok zamanlı ses bilgisi ortaya konmaya çalışılmıştır. Bunun için önce Kırgızcanın Açıklamalı Sözlüğünden (Кыргыз тилинин түшүндүрмө сөздүгү, 2015) Türkçe kökenli sözcükler belirlenmiş; sırasıyla Orta Türkçe, Eski Türkçe ve gerektiği durumlarda Ana Türkçe şekiller verilerek incelemede kullanılmak üzere bir havuz oluşturulmuştur. Madde başlarının mümkün oldukça etimolojisi verilmeye çalışılmıştır. Ardından Eski Türkçedeki her sesin Kırgızcadaki durumu ele alınmıştır. Birincil uzun ünlüler ve ses öbekleri, ilgili yerlerde ayrı birer başlık altında değerlendirilmiştir. Ses olayları ise art zamanlı ve eş zamanlı olmak üzere ayrı bölüm hâlinde incelenmiştir. Her ses mümkün olduğu ölçüde fazla örnekle test edilerek değişimlerin sebepleri belirlenmeye çalışılmıştır. Eski Türkçeden Kırgızcaya tüm seslerdeki değişimler bütün olarak ele alındığı için bu değişimlerin relative kronolojisi'nin tespit edilebilirliği ortaya konmuştur. Gerekli açıklamalarda Türk dillerinin karşılaştırmalı ses bilgisi çalışmalarına da başvurulmuştur. Bulgu ve tespitlerin değerlendirildiği sonuç bölümüne incelenmiş sözcüklerin listesi eklenmiştir. Anahtar Sözcükler: Kırgızca, Eski Türkçe, Ses Bilgisi, Art Zamanlı Ses Bilgisi, Eş Zamanlı Ses Bilgisi