Klasik Arap edebiyatı'nda hikemi ve mizahi boyutuyla "Ölüm" fenomeni

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: MENSURE SÖNMEZ

Danışman: Şener Şahin

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

İnsanlık tarihi boyunca her toplumun dinî, kültürel ve sosyal hayatında çok yönlü etkilere sahip "ölüm" fenomeni, klasik çağ Müslüman toplumları tarafından da ilmî, edebî, tarihî, folklorik ve mizahi boyutlarıyla yakından ilgilenilen bir konu olmuş, zaman içerisinde buna dair zengin bir literatür teşekkül etmiştir. Geçiş ritüellerinin sonuncusu kabul edilen ölüm, Arap dilindeki zengin kavramsal karşılıkları ve metaforik kullanımları sebebiyle özel olarak incelenmeyi hak etmekte olup ilgili edebî ve mizahi müktesebatın zenginliği de konuyu daha özgün kılmaktadır. Çalışmada ölümün beşer hayatının yadsınamaz bir gerçekliği olduğu, statü farklarını ortadan kaldıran eşitleyici karakteri, doğallığının yanı sıra sürprizliği ve acılığı gibi meseleler hikemi ve edebî anlatılar ör-nekliğinde incelenmiştir. Ölüm teması etrafında oluşan kültürel mirasa sufi ve bilge şahsiyetlerin katkısı ise inkâr edilemez olup ölüm öncesi, sırası ve sonrası süreçler (ölüm döşeği anlatıları, telkin, gassal, kefen, cenaze töreni, cenaze alayı gafları, ağıt, absürt taziye örnekleri, mezar taşı edebiyatı vb.) ritüel ve pratiklere ilişkin mizahi anlatılarla desteklenmiştir. Ayrıca merkezinde ölüm kavramının yer aldığı dinî, edebî, kültürel üretimler de (ecel-emel düalitesi, ölüm korkusu, ölümle yüzleşme, ölümle ünsiyet kurma, kötülerin ölümü, şehitlik, teselli yolları gibi) detaylı bir şekilde analiz edilmiştir. Klasik Arap edebiyatında ölüm fenomeninin hikemi ve mizahi boyutlarını araştırmaya odaklanan çalışma, toplumsal hafızada ölüm bilincini canlı tutmak ve insanları ölüm realitesiyle barışık bir hayat sürmeye teşvik etmek gibi pragmatik bir hedef gütmektedir. Konuya dair aktarılan hikemi ve anekdotik merviyyat ise, ölüm temasının evrensel anlamını ve toplumsal işlevini daha iyi kavrama hususunda bireylerde yaratacağı farkındalığın yanı sıra modern mizah kültürüne de mütevazı bir katkı sunacaktır. Anahtar Kelimeler: Klasik Arap Edebiyatı, Ölüm, Hikemiyat, Mizah, Anekdot, Nükte.