İlk Kalkolitik dönemde Kuzeybatı Anadolu ve Aktopraklık Höyük (MÖ 5800-5600) çanak çömleğinin değerlendirilmesi

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ, ARKEOLOJİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: SERAP ALA ÇELİK

Danışman: NECMİ KARUL, MUSTAFA ŞAHİN

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu tez çalışması, yerleşik üretici yaşam biçiminin Kuzeybatı Anadolu'da benimsenmesi ve bölgenin bu yaşam biçiminin yayılımındaki rolünün, Aktopraklık Höyük'ün MÖ 6600-5500 yılları arasındaki tabakalanması ve çanak çömlek malzemesi üzerinden analiz etmektedir. Çalışmanın temel araştırma sorusu, Aktopraklık B II ve I tabakalarına ait çanak çömlek verisini sadece kronolojik belirteç olmaktan çıkararak; üretim organizasyonu, teknolojik bilgi aktarımı, bölgeler arası etkileşimler ve toplumsal kimliğin inşasındaki rolünü süreçsel bir yaklaşımla ortaya koymaktır. Araştırma kapsamında, Aktopraklık B II ve I tabakalarından toplam 78.500 adet çanak çömlek parçası; ham madde seçimi, şekillendirme teknikleri, pişirme atmosferi ve yüzey işlemleri gibi parametreler doğrultusunda makro gözlem metoduyla sistematik olarak incelenerek sınıflandırılmıştır. Malzeme içinden tanımlı parçalar teknik çizimleri yapılarak biçim grupları oluşturulmuştur. Makro gözlem ve istatistikle elde edilen veriler bütüncül bir yaklaşımla analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, yerleşimin daha önceki ve daha sonraki dönemlerini yansıtan tabaka çanak çömleği verileriyle süreçsel olarak değerlendirilmiştir. Söz konusu 1000 yıllık süreçte başlangıcından itibaren üretim süreçlerinde belirgin bir standartlaşma ve uzmanlaşmanın geliştiğini, özellikle İlk Kalkolitik Dönem ile birlikte üretim süreçleri, fırınlama teknikleri ve işlevsel kap formlarındaki çeşitlenmenin, kurumsallaşmış kültürü işaret ettiğini kanıtlamaktadır. Bölgesel bağlamda yapılan karşılaştırmalı analizler, Aktopraklık'ın Anadolu ve Balkanlar arasında pasif bir kültürel köprü değil; Orta Anadolu ile olan güçlü bağlarını kendi yerel dinamikleriyle yorumlayan aktif bir sentez merkezi olduğunu göstermektedir. Çalışma, Kuzeybatı Anadolu'nun Neolitikleşme sürecinin tek merkezli bir yayılımdan ziyade, yerel Epipaleolitik / Mezolitik altyapı ile dış etkileşimlerin seçici bir adaptasyonla bütünleştiği çok katmanlı bir süreç olduğunu teyit etmektedir. Sonuç olarak bu tez, Aktopraklık verileri üzerinden Anadolu ve Balkanlar arasındaki kültürel ağların dinamik yapısına dair yeni bir çerçeve sunmaktadır.