Hurûfu'l-Kur'ân Bağlamında Hatîb-i Ayasofya Hamdullah b. Hayreddin'in Vesîletü'l-İtkân fî Şerhi Rusûhi'l-Lisân fî Hurûfi'l-Kur'ân Adlı Eseri

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, İLAHİYAT FAKÜLTESİ, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ARİF YEŞİLYURT

Danışman: Mehmet Efe

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışmada 16. yy'da yaşamış aynı zamanda uzun yıllar Ayasofya Camii'nde hatiplik yaptığından Hatîb-i Ayasofya unvanıyla meşhur olmuş önemli kırâat âlimlerinden Hamdullah b. Hayreddin'in (ö. 983/1575) Vesîletü'l-İtkân fî Şerhi Rusûhi'l-Lisân fî Hurûfi'l-Kur'ân isimli eseri çerçevesinde Kur'ân harflerinin mahreçlerindeki fonetik yapıları ve eda keyfiyetleri tecvid ilmi disiplini içerisinde hem pratik hem de teorik olarak akademik bir üslupla incelenmeye çalışılmıştır. Müellif eserininin yazma nedenini, zamanındaki pekçok kârînin Kur'ân'ı, rızây-ı İlâhî'nin dışında farklı maksatlarla ve Kur'ân ruhuna aykırı tavır ve üslupla okuduklarına bu sebeple de harflerin mahreç ve sıfatlarına dikkat etmeden birçok hata yaptıklarına dayandırmaktadır. Ayrıca bu şekilde tilavette bulunanların seslerinde teganni ve terennümü ön plana çıkararak alelâde bir şekilde tilavette bulunmaları sebebiyle bu husustan duyduğu rahatsızlığı da belirtmektedir. Müellifin yaşadığı coğrafya Türklerin yaşadığı coğrafya olduğu için onun bu nadide eseri üzerinde yapılan akademik çalışmanın, asırlar öncesinde yaygın olarak yapılan hatalarla günümüzde yapılan yanlışların karşılaştırılmasına ve tilavette dönemsel bir mukayese yapılmasına imkân sağlayacağı düşünülmektedir. Bu şekilde kendi coğrafyamızda telif edilen Osmanlıca el yazma eserlerin akademik çalışmalarla gün yüzüne çıkarılarak ilim ehlinin istifadesine sunulmasının bu alanda çalışma yapmaya gönüllü olanların üzerine bir sorumluluk olduğu kanaatindeyiz. Çalışmamızın ilk bölümünde müellifin ilmî hayatı başta olmak üzere yaşadığı dönem ve eserleri konu edilmiştir. İkinci bölümünde eserin ana konusunu teşkil eden harflerin mahreçlerinin anlatıldığı yerlerde sıfatlarına da sadece ismen değinilmiş olup mahiyeti hakkında ayrıntıya girilmediğinden "Sıfâtü'l-Hurûf" konuları müstakil olarak ayrı bir bölüm halinde ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise müellifin mezkûr eseri, Kur'ân harflerinin mahreci bağlamında akademik bir üslupla ele alınarak harflerin fonetik yapıları ve eda keyfiyetleri tahlil edilmiştir.