Akademik Veri Yönetim Sistemi
Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, cilt.31, sa.2, ss.1318-1364, 2025 (TRDizin)
Özet
Arabuluculuk uzlaşmasında icraedilebilirlik şerhi kural olarak tarafların ihtiyaç ve tercihlerine bağlı bir usûli imkandır (HUAK m.18/2-3). Bununla birlikte, hukuk düzenimizde yakın zaman önceki yasama çalışmaları kapsamında kira ve eşya hukuku uyuşmazlıklarına ilişkin arabuluculuk uzlaşma belgesi için icraedilebilirlik şerhi zorunluluğu getirilmiştir (HUAK m.17B/4,18B/3). Söz konusu iki ayrı icraedilebilirlik şerhi (ihtiyari- mecburi) arasında, işlev-etki ve prosedür bakımından önemli farklılıklar mevcuttur.
İhtiyari icraedilebilirlik şerhi, maddi hukuk etkisi bakımından, temelde, taşınır mal konulu verme/teslim borçları (taşınır mala ilişkin nisbi veya ayni hak talebi) ve taşınmaz mal teslim borçları ( ayni hakka-nisbi hak şerhine sari olmayan) ile bir iş/işlem yapma-yapmama borcu ifasına ilişkin eda taahhüdünü havi arabuluculuk uzlaşmasının tahakkukuna yönelik olup; mahkemedışı yollardan sadır alacak belgelerine ilam hükmünde belge vasfı kazandırır (HUAK m.18/2; MTK m.15B). Zorunlu icraedilebilirlik şerhinin (HUAK m.17B/3 ve 18B/4) maddi hukuk etkisi ise, inşa(i) etki tabanlı olup; dava ve cebri icrayı ikame işlevi kaynaklıdır. Söz konusu inşai etki (yeni bir hukuki durum meydana getirme), eşya hukuku uyuşmazlıklarında, tapu sicilinde değişiklik doğurucu mahiyette ve kural olarak akitli tesise tabi tescil-terkin-tadil (ve nisbi hak şerhi ) konulu irade beyanı edimi taahhüdü içeren arabuluculuk uzlaşma belgesi bakımından, kanunen gerekli resmi senet (sıhhat şekili) istihsali; istisnai olarak da, akitsiz tesise tabi tescil-terkin- tadil (veya nisbi hak şerhi) konulu irade beyanı edimi içerenler bakımından, kanunen gerekli resmi belge (isbati şekil) istihsali; suretiyle hasıl olmaktadır. Keza, diğer uygulama alanı olan, kira ilişkisinden kaynaklı uyuşmazlıklardan yeni dönem kira bedelinin tesbiti ve uyarlanması içerikli uzlaşma belgelerine ilişkin zorunlu icraedilebilirlik şerhi de, hukuki ilişkide değiştirmek suretiyle hasıl olur. Ayrıca, tipik maddi hukuk etkisi olan icrai etki (icra edilebilirlik) de, eşya hukuku alanında elkoyulan taşınmaz iadesi (istihkak-yeddin iadesi) ve kira hukuku alanında da mecur tahliye-teslim içerikli uzlaşma / anlaşma belgesini ilamlı icra dayanağı kılma suretiyle tezahür edecektir.
Öteyandan, arabuluculuk uzlaşma belgesi, usul hukuku etkisi itibariyle, kesin hüküm teşkil etmemekle birlikte, kural olarak mahkemedışı sulh olarak uyuşmazlığı sona erdirir ve bunun için icraedilebilirlik şerhini havi olması gerekmez (HUAK m.18/5). Ancak, şerh zorunluluğuna tabi uyuşmazlıklardan sadır arabuluculuk uzlaşma belgesi (de) mahkemedışı sulh vasfını haiz ise de, uyuşmazlığı sona erdirmesi icraedilebilirlik şerhi alınmasına bağlıdır; zira, uzlaşma anlaşması bu şerhle birlikte tekemmül etmektedir.
Hukuk düzenimizde icraedilebilirlik şerhi mahkemenin çekişmesiz yargısal kararı olup; zorunlu versiyon bakımından da durum aynıdır. Ancak, zorunlu icraedilebilirlik şerhinde, farklı olarak uzlaşmanın içeriği itibariyle de, geçerlik denetimi yapılacaktır. Bu açıdan, eşya hukuku uyuşmazlığından sadır olanlarda taşınmaz mevzuatına (mutlak emredici mahiyetteki kurallara); kira hukuku uyuşmazlığından sadır olanlarda da kiracının aydınlanmış onamı ile üçüncü kişi menfaatlerinin gözetilmesine yönelik mutlak emredici mahiyetteki kira mevzuatına; uygunluk denetimi yapılmak gerekir.
ABSTRACT The enforceablty annotaton n medaton reconclaton s, as a rule, a procedural opportunty that depends on the needs and preferences of the partes (HUAK art.18/2-3). However, wthn the scope of recent legslatve work n Türksh legal order, a requrement for an enforceablty annotaton has been ntroduced for medaton settlement documents regardng lease and property law dsputes (HUAK art.17B/4,18B/3). There are mportant dfferences between the two separate enforceablty annotatons n queston (optonal – mandatory) n terms of functon-effect and procedure. The voluntary enforceablty annotaton, n terms of the materal law effect, s bascally amed at the accrual of medaton settlement of oblgatons related to the delvery of movable property (relatve or real clam for movable property) and mmovable property delvery debts (not related to the annotaton of real rghts ) and the fulf llment of a busness / transacton non-performance debt; t gves the documents of the recevable by extrajudcal means the qualty of a document equvalent to a court judgement (HUAK art. 18/2; MTK art.15B). Mandatory enforceablty clause (HUAK art.17B/3 and 18B/4) materal law effect s based on constructon effect and s based on the substtuton functon of ltgaton and forced executon. In terms of the medaton settlement document contanng the oblgaton to make a declaraton of wll on the constructon effect n queston (creatng a new legal stuaton), property law dsputes, changes n the land regstry and, as a rule, regstraton-abandonment modfcaton (and relatve annotaton of rghts ) subject to the contractual faclty, the offcal deed (form of health) requred by law. Lkewse, ths functon may exceptonally, n cases where t ncludes a declaraton of wll regardng regstraton-cancellaton-amendment (or relatve rght annotaton) subject to a non-contractual transacton, also gve rse to a legally requred offcal document (form of proof). In addton, the mandatory enforceablty annotaton regardng the reconclaton-agreement related to the determnaton and adaptaton of the new rent prce, whch s another area of applcaton, arsng from rental relatonshps, s also obtaned by changng the scope of the legal relatonshp. Also, the enforcement effect (enforceablty), whch s a typcal materal law effect, wll be manfested by the return of confscated real estate n the feld of property law ( resttuton); and n the feld of rental law, wll be manfested by make the medaton settlement agreement concernng evcton-delvery a bass for enforcement wth a judgement