Ferşü’l-hurûf Farklılıklarında Tercihten Söz Edilebilir mi?:Tahrîrât Bağlamında Metodolojik Bir Analiz
ESKIYENI, sa.63, ss.1629-1659, 2026 (ESCI, TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Basım Tarihi: 2026
- Dergi Adı: ESKIYENI
- Derginin Tarandığı İndeksler: Academic Search Ultimate (EBSCO), Emerging Sources Citation Index (ESCI), Central & Eastern European Academic Source (CEEAS), MLA - Modern Language Association Database, Directory of Open Access Journals, TR DİZİN (ULAKBİM), MLA International Bibliography
- Sayfa Sayıları: ss.1629-1659
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Bursa Uludağ Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Amaç: Bu çalışma, tahrîrâta konu olmuş ferşü’l-hurûf farklılıklarını tahrîrât disipliniçerçevesinde incelemeyi hedeflemektedir. Araştırmanın temel problemi, aynı kaynaklaradayanan ferşü’l-hurûf vecihlerinin, tahrîrât ekolleri tarafından neden farklı muameleyetabi tutulduğu sorusudur. Çalışma, “Sahih bir vecih, muteber aslî kaynaklarda yeralmasına rağmen neden bir tahrîrât ekolü tarafından ahzedilirken diğeri tarafından terkedilmektedir?” sorusuna metodolojik bir cevap arayarak literatüre katkı sunmayıamaçlamaktadır.Yöntem: Nitel araştırma deseninin benimsendiği çalışmada, veriler literatür taraması vebelge analizi yoluyla elde edilmiştir. Bu bağlamda Ebû Amr ed-Dânî (öl. 444/1053), Şâtıbî(öl. 590/1194) ve İbnü’l-Cezerî’nin (öl. 833/1429) temel eserleri birincil kaynak olarakalınmış; elde edilen veriler Teysîr/İstanbul ve Şâtıbiyye/Mısır tarikleri ile İskenderiyye veKahire tahrîrât ekollerinin tercihleri üzerinden mukayeseli olarak incelenmiştir. Aşeretarikiyle sınırlandırılan çalışma kapsamında elde edilen veriler, tahrîrât ulemasının ricalve metin kritiği yöntemleri esas alınarak tasnif edilerek yorumlanmıştır.Bulgular: Sahih kıraat farklılıkları arasında yer alan bazı ferşü’l-hurûf unsurlarınıntahrîrata konu edildiği tespit edilmiştir. İhtilaf edilen bu farklılıklar toplam onbir adetolup kıraat tarihinin tüm dönemlerinde olduğu gibi tahrîrat ekolleri ile kıraat meslekleride temel eserlerinde bu ferşü’l-hurûf farklılıklarının tahrîratına detaylı biçimde yervermiştir. Söz konusu farklılıkların aktarıldığı asli kaynaklar; belirli yöntemlerçerçevesinde metin ve ricâl kritiğine tabi tutulmuştur. Sonuç olarak, ihtilafa konu olanferşü’l-hurûf farklılıklarına ilişkin ulaşılan hükümlerin metodolojik açıdan tutarlıgerekçelere dayandığı görülmüştür.Sonuç: Kırâat farklılıkları eğitiminin sadece bir nakil tekrarı olmadığı; aksine rical vemetin kritiğine dayalı, ilim hakemliği vasfı taşıyan dinamik bir tedrisat yöntemi olduğusaptanmıştır. Ferşü’l-hurûf farklılıkları kapsamında aktarılan bir vechin aslî kaynaklarda(et-Teysîr, eş-Şâtıbiyye ve ed-Dürre vb.) yer almasının onun her zaman uygulamaya (edâ)yansımayacağı; tahrîrâtın, senedin infirâdı, aslî tarik dışına çıkış (ḫurûc an ṭarîḳihî) vemetnin ifade üslubu gibi kriterlerle bir süzgeç görevi gördüğü tespit edilmiştir. Ekoller vemeslekler arasındaki temel kırılma noktasının metne yaklaşım biçimi olduğu; azîmetyaklaşımını benimseyenlerin (Îtilâf ve Mutkin meslekleri) sened disiplinini öncelediği,ruhsat yaklaşımını benimseyenlerin (Şeyh Atâullah mesleği ile İskenderiyye ve Kahireekolleri) ise kaynaktaki mutlak ifadeleri edâya dâhil ettiği belirlenmiştir. Tahrîrâtulemasının ve meslek sahiplerinin bazı vecihlere yönelik reddinin, o kırâati şâz olarak nitelemek değil, sadece metodolojik gerekçelerle “tedrisatta uygulama dışı bırakmak”şeklinde tezahür ettiği anlaşılmıştır.