Olma Bildiren Eylemlerin Kullanımları Üzerine


Creative Commons License

Üstünova K.

in: Prof. Dr. Sadettin Özçelik Armağanı, BOZ; Erdoğan- KARADEMİR; Fevzi, Editor, Gazi Kitabevi, Ankara, pp.284-298, 2021

  • Publication Type: Book Chapter / Chapter Research Book
  • Publication Date: 2021
  • Publisher: Gazi Kitabevi
  • City: Ankara
  • Page Numbers: pp.284-298
  • Editors: BOZ; Erdoğan- KARADEMİR; Fevzi, Editor

Abstract

Canlı ya da canlıya ait bir öznenin yaptığı, gerçekleşmesi için belli bir sürenin geçmesi gereken, zamanla ortaya çıkan durumu anlatan boyun uzaması, çamaşırın ağarması, çatının akması, demirin paslanması, el kaslarının körelmesi, hamurun kabarması, hastanın iyileşmesi, insanın öfkelenmesi, kızın güzelleşmesi, muradın yeşermesi, oğlanın sinirlenmesi, öğrencinin öğrenmesi, saçların kırlaşması, sebzenin meyvenin çürümesi, şerbetin ağdalaşması, yüzün kızarması vb. eylemler olma bildirirler. Bunlarda istem dışı gerçekleşen bir neden olmaktan söz edilebilir. Olma eylemleri; yapan, kılan, eden, yaptıran, ettiren, kıldıran vb. nitelikli özne istemezler; sadece zorunlu olarak a. olan nitelikli birincil özne, b. olduran nitelikli ikincil özne, c. oldurulan nitelikli ikincil öznelerle ve seçimlik olarak ikincil nesne ve zarf tümleçleriyle bir araya gelirler. Geçişsiz olduklarından çevrelerinde ekli ya da eksiz birincil nesne istemezler. Dolayısıyla bu eylemlerin kurduğu cümlelerde öge sayısı, kılıcı ve yapıcı eylemlere göre daha azdır. Kendi kendine olma bildiren eylemlerin, biçim bilimsel yöntemle dönüşlü ve işteş çatıya girmeleri, bir başka deyişle dönüşlülük ve işteşlik eklerini almaları olanaksızdır. Olma eylemleri, yaptırım eki alarak yaptırımlı çatıya girebilirler. Edilgen çatıya girişleri ise daha sınırlıdır. Edilgenlik ekini her olma eylemi almadığı gibi alanlar da ancak yaptırım ekinin ardından alabilir.