Et-Tırâz Adlı Eserinde Yahyâ b. Hamza el-Alevî’nin (öl. 749/1348) Teşbîh Sanatını İşleyişi

Creative Commons License

NİŞLİ M. C., Günday H.

Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi, cilt.10, sa.3, ss.1198-1222, 2026 (TRDizin)

Özet

Bu çalışma, Yahyâ b. Hamza el-Alevî’nin et-Tırâz adlı eserinde teşbîh sanatını ele alış biçimini incelemektedir. Araştırma, teşbîhin beyân ilmi içindeki konumu, mecâz ve istiâreyle ilişkisi, tenbih–matlab tertibi ve istişhâd düzeni üzerine yoğunlaşmaktadır. Nitel, metin merkezli ve betimleyici-analitik yöntemle yürütülen çalışmada, teşbîh bahsinin iç düzeni, kavram kullanımı, tasnif mantığı ve örnekleme biçimi çözümlenmiştir. İnceleme, el-Alevî’nin teşbîhi yalnızca teorik bir belâgat konusu olarak değil, anlamı açıklama, belirginleştirme ve değerlendirme işlevi üstlenen müstakil ve düzenli bir beyân bahsi olarak ele aldığını göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, et-Tırâz’da teşbîh bahsinin hangi kavramlar etrafında ele alındığını, bu kavramların eserin tertibi içinde nasıl birbirini tamamladığını ve el-Alevî’nin bu bahse nasıl bir öğretici yön kazandırdığını göstermeyi amaçlamaktadır. Ayrıca çalışma, bu bahsin klasik belâgat geleneği içindeki yerini daha açık biçimde belirlemeye katkı sunmaktadır.
This study examines Yaḥyā b. Ḥamza al-ʿAlawī’s treatment of tashbīh in al-Ṭirāz. It focuses on the position of tashbīh within bayān, its relationship with majāz and istiʿāra, the tanbīh–maṭlab arrangement, and the function of istishhād. Using a qualitative, text-centered, and descriptive-analytical method, the article analyzes the internal organization, terminology, classificatory logic, and evidentiary examples of the tashbīh section. The analysis shows that al-ʿAlawī treats tashbīh not merely as a theoretical rhetorical topic, but as an independent and orderly discussion within bayān that explains, clarifies, and evaluates meaning. In this respect, the study aims to show the main concepts around which the tashbīh section in al-Ṭirāz is organized, how these concepts complement one another within the structure of the work, and how al-ʿAlawī gives this section an instructional character. It also contributes to a clearer understanding of the place of this discussion within the classical Arabic rhetorical tradition.