Akademik Veri Yönetim Sistemi
KÜLLİYAT Osmanlı Araştırmaları Dergisi, sa.22 (Prof. Dr. Hasan KAVRUK Armağan Sayısı), ss.281-291, 2024 (Hakemli Dergi)
Edebiyatımızın 16. yüzyıl şair ve yazarlarından, Cinânî mahlasıyla eserler veren Bursalı Mustafa bin Muhammed (öl. H. 1004 / M. 1595) her şeyden önce divan sahibi bir şairdir. Kaynakların belirttiğine göre üç dilde şiir yazma yeteneğine sahiptir. Elimizde bir Türkçe Divanı, Riyâzu’lcinân ve Cilâ’u’l-kulûb adlı iki mesnevisi, bir de çalışmamıza konu olan mensur hikâye kitabı Bedâyi’ü’l-Âsâr’ı bulunmaktadır. Bazı kaynaklarda şairin hamse sahibi olduğu belirtilirse de şu ana kadar ele geçen başka bir mesnevisi bulunmamaktadır. Bedâyi’ü’l-Âsâr, kaynaklarda adından Letâif-i Cinânî olarak da söz edilen klâsik hikâye külliyatlarımızdan biridir. Külliyatta 76 hikâye ile acîbe ve garîbe başlıkları altında 18 latîfe bulunmaktadır. Eserde, olağanüstü masal unsurları taşıyan hikâyelerin yanında, çağdaş hikâyeleri aratmayacak, günlük hayat sahneleri içinde insanın en zayıf yönlerini ince ayrıntılarıyla tasvir eden realist hikâyeler de yer almaktadır. Bedâyi'ü'l-âsâr'daki hikâyelerin çoğu yerli unsurları işleyen özgün hikâyelerdir. Bunun yanında eserde, Kırk Vezir Hikâyeleri, Binbir Gece Masalları, Şeh-nâme gibi şark kaynaklı külliyatlardan seçilip alınmış ya da yeni bir biçime sokulmuş hikâyelerle, halk arasından derlenen anonim anlatılar da vardır. Bazı hikâyelerin başında yazar: " mahrûsa-i Burûsa’da vâki’ olan Câmi’-i Kebîr’de zamânla mü’ezzin olan Karakaş-nâm kimesne… böyle rivâyet ider" gibi ifadelerle hikâyelerin kimden derlendiğini isim vererek belirtmektedir. Cinânî, hikâyelerin anlatımında gayet sade, açık, Arapça, Farsça terkiplerden oldukça arınmış, sanat endişesinden uzak, külfetsiz bir dil kullanır. Yer yer atasözleri ve deyimlerle, manzum parçalarla süslenen hikâyeler sürükleyici, yapmacıktan uzak, ahenkli bir ifadeyle kaleme alınmıştır. Bunun yanında halkın konuşma dilinden alınan kelime ve deyimlerin bolluğu gözden kaçmamaktadır. "Bu kitaptaki hikâyeler, mevzu bakımından muhteliftir. Kara ve deniz cenklerine, kadın fitnelerine, cadılara, cinlere tılsımlara ait küçük küçük hikâyeler... Eserin asıl ehemmiyeti yazılı Arap ve Acem eski kaynaklarından alınmış hikâyelerin pek az olmasına karşılık Anadolu ve Rumeli hayatını gösteren orijinal hikâyelerin çokluğu ve 16. asrın halk hayatını bütün samimiyeti, bütün kostümleri ve dekorları ile yaşatabilmesi dolayısıyladır. Meyhane ve gezinti âlemleri, baskın sahneleri, kervan hayatı, gemi yolculuğu hülâsâ o asır hayatının her köşesi bu hikâyelerde canlı bir surette göze çarpar" diyen Köprülü eserin genel konusunu kısaca özetlemiştir. Bu çalışmada, yazar Bursalı Cinânî ve eseri Bedâyi’ü’l-Âsâr hakkında genel bilgiler verildikten sonra konusu Bursa’da geçen 10 hikâye, kitaptaki sırasına göre incelenmiştir. Bursa’ya ait yer isimlerinin geçtiği cümleler aktarılmış ve bunların dil içi çevirileri yapılmıştır. Çalışmanın sonunda örnek olarak Bursa’ya ait daha fazla yer tasviri içeren kısa bir hikâye sunulmuştur
One of the 16th century poets and writers of our literature, Bursalı Mustafa bin Muhammed (d. H. 1004 / M. 1595), who wrote works under the pseudonym Cinânî, is first of all a poet who has a divan. According to the sources, he has the ability to write poetry in three languages. We have a Turkish Divan, two masnavis called Riyâzu'l-cinân and Cilâ'u'l-kulûb, and a prose story book, Bedâyi'ü'l-âsâr, which is the subject of our study. Although it is stated in some sources that the poet had hamse, no other masnavi has been found so far. Bedâyi'ü'l-âsâr is one of our classical story corpus, which is also mentioned as Letâif-i Cinânî in the sources. There are 76 stories and 18 latifahs under the titles of acîbe and garîbe in the corpus. In addition to the stories with extraordinary fairytale elements, the work also includes realistic stories that depict the weakest aspects of humans in daily life scenes in fine detail, comparable to contemporary stories. Most of the stories in Bedâyi'l-âsâr are original stories that deal with local elements. In addition to this, there are also anonymous narratives compiled from the public, with stories taken from oriental corpus such as Forty Viziers Stories, One Thousand and One Nights Tales, and Şehnâme. At the beginning of some of the stories, the author states by naming who the stories were compiled with expressions such as "Karakaş-nâm kimesne, who was a mu'ezzin in the Câmi'-i Kebîr, which took place in Mahrûsa-i Burusa... In the narration of the stories, Cinânî uses a plain, clear language that is free from Arabic and Persian compositions, away from the concern of art, and without burdens. The stories, which are sometimes decorated with proverbs and idioms and verse pieces, are written in a harmonious expression that is far from being artificial. In addition, the abundance of words and idioms taken from the spoken language of the people does not go unnoticed. "The stories in this book are various in terms of subject. Small stories about land and sea wars, women's strife, witches, jinn and talismans... The main importance of the work is the original stories showing Anatolian and Rumelian life, although there are few stories taken from ancient Arabic and Persian sources. This is because of its abundance and the ability to live the 16th century's folk life with all its sincerity, all its costumes and decorations. The taverns and promenades, the raiding scenes, the caravan life, the ship voyage, in short, every corner of that century's life stands out vividly in these stories," said Köprülü. briefly summarized. In this study, after giving general information about the writer Cinânî from Bursa and his work Bedâyi'ü'lÂsâr, 10 stories set in Bursa were examined according to their order in the book. Sentences containing the place names of Bursa were quoted and their intralingual translations were made. At the end of the study, a short story containing more descriptions of Bursa is presented as an example.