İstanbul’un Fethinden Sonra Kiliselerin Camiye Dönüştürülmesi

Creative Commons License

özdemir ö.

Milel ve Nihal İnanç, Kültür ve Mitoloji Araştırmaları Dergisi, cilt.23, sa.1, ss.77-92, 2026 (TRDizin)

Özet

Bu makale, Osmanlı İmparatorluğu’nun İstanbul’u fethinden sonra kiliselerin camiye dönüştürülmesini incelemekte ve bu dönüşümlerin ardındaki nedenleri araştırmaktadır. 2020 yılının temmuz ayında Ayasofya’nın yeniden camiye dönüştürülmesi, bu tarihi uygulamaya olan ilgiyi artırmıştır. Çalışma, II. Mehmed döneminde, kiliselerin camiye dönüştürülmesinin temel nedeninin, Müslüman olmayanlara karşı hoşgörüsüzlük değil, öncelikle Müslüman yerleşimcilerin dini ihtiyaçlarını karşılamak ve Ayasofya örneğinde olduğu gibi sembolik değerde olduğunu savunmaktadır. Ancak, dönüşümlerinin ardından bu yapılar vakıf sayılmış, şekil ve işlevlerinin devamlılığı vakfiyelerdeki hükümlerle koruma altına alınmıştır. Araştırmanın birincil kaynaklarını bu vakfiyeler oluşturmakla birlikte, dönüşümün yaşandığı dönemdeki atmosferi anlamak için Osmanlı ve Bizans tarihçilerinin kroniklerine de başvurulmuştur. Makalede II. Mehmed’in, Hıristiyan ve Yahudi cemaatlerine liderler ataması ve yeni ibadet ve ikamet yerleri sağlaması da dahil olmak üzere, din özgürlüğüne yaklaşımı da ele alınmıştır. Kiliselerin dönüştürülmesinin ardındaki gerçek motivasyonları anlamak için, İslam fetih gelenekleri ve uygulamaları bağlamında dönüştürülmüş altı kilise incelenmiştir. Dönüştürülen kiliselerin günümüze kadar ayakta kalan mabetler olması dinler arası miras çerçevesinde değerlendirilmiştir.
This article examines the conversion of churches into mosques in Constantinople (Istanbul) following its conquest by the Ottoman Empire and explores the motivations behind these transformations. The recent reconversion of Hagia Sophia into a mosque (in July 2020) has increased the interest in this historical practice of church conversion. This study argues that during the reign of Mehmed II, the primary motivation for converting churches was to address the religious needs of Muslim settlers and, as in the case of Hagia Sophia, to serve symbolic purposes rather than to demonstrate intolerance towards non-Muslims. However, once converted, these structures were incorporated into the Islamic waqf system, with strict provisions in waqfiyas (records) to preserve their form and function. The research primarily relies on waqf documents, while also drawing upon Ottoman and Byzantine historical chronicles to illuminate the atmosphere surrounding this period of transformation. Mehmed II’s approach to religious freedom, including his appointment of leaders for the Christian and Jewish communities and the providing of new places for worship and residence, is also highlighted in the article. To show the real motivations behind church conversions, six converted churches were investigated within the context of Islamic conquest tradition and practices. These converted churches, which have survived to the present day, are evaluated within the understanding of interreligious heritage.