Bir Kurumsallaşma Unsuru Olarak Minber: Arşivlerde Camiye Tahvil Edilen İstanbul Mescitleri
Dergiabant, cilt.14, sa.1, ss.346-367, 2026 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: 14 Sayı: 1
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.33931/dergiabant.1836208
- Dergi Adı: Dergiabant
- Derginin Tarandığı İndeksler: TR DİZİN (ULAKBİM)
- Sayfa Sayıları: ss.346-367
- Bursa Uludağ Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
İslam şehirleşmesinde ibadet mekânları zamanla mescit ve cami olarak işlevsel bir ayrım kazanmıştır. Mahalle ölçeğinde inşa edilen, minbersiz ve hutbesiz mescitler; toplumsal hafızada daha kurumsal bir yere sahip, minberli ve Cuma-bayram namazlarının kılındığı camilerden ayrılır. Osmanlı döneminde bu ayrım sabit kalmamış; toplumsal ihtiyaçlar, vakıf imkânları ve fizikî koşullar doğrultusunda birçok mescit camiye tahvil edilmiştir. Yapıların kapasite ve işlev açısından yetersizliği, coğrafî erişim ve iklim koşulları gibi unsurlar dönüşümde belirleyici olmuştur. Minber konulmasıyla hatîb, müezzin, salâ müezzini, devirhân ve kayyım gibi dinî hizmet kadrolarının yanı sıra vakıf gelirlerinin yönetimi için câbi ve nâzır gibi görevlilerin atanması zorunlu hâle gelir. Bu süreç evkāf nezareti ve şeyhülislâmın denetimiyle yürütülür, padişahın beratıyla tamamlanır. Çalışma, mescit-cami dönüşümünü fiziksel değişimin ötesinde kurumsal ve toplumsal bir süreklilik olarak ele almaktadır.
In Islamic urban development, places of worship gradually acquired a functional distinction between mescit (small neighborhood prayer spaces) and cami (mosques). Mescits, built on a local scale without a minbar or Friday sermon, differ from mosques, which possess a minbar and serve as institutionalized spaces where Friday and holiday prayers are performed. In the Ottoman period, this distinction was not fixed; many mescits were converted into mosques in accordance with social demands, vakıf resources, and physical conditions. Factors such as inadequate capacity, functional limitations, geographical accessibility, and climatic challenges played a determining role in this transformation. With the addition of a minbar, the appointment of religious officials—such as the hatib, müezzin, salâ müezzini, devirhân, and kayyım—became obligatory, along with vakıf-related officers like the câbi and nâzır responsible for managing revenues. This process operated under the supervision of the Evkaf Administration and the Sheikh al-Islam and was finalized with the sultan’s berat. This study approaches the mescit-to-mosque conversion not merely as a physical alteration but as an institutional and social continuum