Cüneyd-i Bağdâdî ve İbnü’l-Arabî’nin Görüşleri Bağlamında Fenâ Kavramının Tasavvufî Terbiye Yönteminden Metafizik Bir Konuya Dönüşmesi

Creative Commons License

CANBAZ B., TEK A.

Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, cilt.13, sa.1, ss.24-43, 2026 (TRDizin)

Özet

Tasavvuf ilminin temel meselelerinden biri, sâlikin seyr-i sülûk boyunca geçirdiği aşamaları içeren hal ve makamlardır. Bu hallerden biri olan fenâ, hem seyrin son basamağı sayılan en üst mertebeyi temsil etmesi hem de tasavvufun gayesi kabul edilmesi bakımından kilit bir kavramdır. Tasavvufî literatürde genel itibariyle kulun kötü amel ve vasıflarından arınarak güzel hasletlere bürünmesi anlamında kullanılan fenâ, kulun ilâhî isimlerle ahlâklanması, kendi fiillerini görmekten fâni olarak iradesini Hakk’a teslim etmesi ve nihayetinde O’nunla bâki olması şeklinde açıklanır. Hakk’ın ihsanı kabul edilen, O’na taat ve riyâzetler aracılığıyla ulaşılan, tevhidi en üst şekilde idraki içeren fenâ hali, mahiyeti gereği ifadelerle izahı zor olan bir meseledir. Fenâ konusundaki bu yorumlar tasavvufun yalnızca kavramsal boyutunu değil, aynı zamanda tarihî gelişim sürecini etkileyen bir çerçeveye sahiptir ki bu bağlamda literatürde çeşitli dönemlendirmeler yapılmıştır. Bu dönemlendirmelerden biri hicretin ilk asrından Gazzâlî (ö. 505/1111)’ye kadar olan süreci ‘tasavvufun teşekkül dönemi’ İbnü’l-Arabî (ö. 638/1240) öncülüğünde başlayan süreci ise ‘metafizik dönem’ olarak niteleyen tasniftir. Başta Serrâc (ö. 378/988) olmak üzere Kuşeyrî (ö. 465/1072), Hücvirî (ö. 465/1072), Kelâbâzî (ö. 380/990), Ferîdüddin Attâr (ö. 618/1221), Ebû Nuaym el-İsfahânî (ö. 430/1038) gibi tasavvuf klasikleri müelliflerinin sıkça atıf yaptığı ve görüşlerine genişçe yer verdiği Cüneyd-i Bağdâdî (ö. 297/909) teşekkül dönemi tasavvuf anlayışının en etkili temsilcisi sayılır. Çağdaşlarıyla birlikte sonraki müelliflerin görüşlerini etkileyen Cüneyd-i Bağdâdî, fenâ-tevhid irtibatını mîsâk nazariyesiyle beraber kapsamlı ve sistematik bir şekilde ele alması sebebiyle ayrıcalıklı bir konuma sahiptir. Ona göre tasavvufun amacı elest bezminde verilen mîsâkı hatırlamak anlamındaki tevhiddir ve kişiyi bu tevhide ulaştıracak olan şey fenâ tecrübesidir. Cüneyd-i Bağdâdî’ye göre Hakk’ın lütfuna bağlı olarak gerçekleşen fenâya sâliki yakınlaştıran şeyler riyâzet ve mücâheyi içeren amellerdir. İbnü’l-Arabî ise metafizik dönemin ve vahdet-i vücûd düşüncesinin kurucusu kabul edilmekte; tasavvufî meseleleri varlık anlayışı ve ilâhî isimler teorisi çerçevesinde değerlendirerek onlara yeni boyutlar kazandıran yönüyle ön plana çıkmaktadır. İbnü’l-Arabî’nin düşüncesinde fenâ nefsin mârifeti, ihsan ve yeniden yaratma gibi çeşitli manalarda kullanılır. Mertebelere göre fenâya farklı anlamlar yükleyen İbnü’l-Arabî, onu günahlardan fenâ, fiillerden fenâ, sıfatlardan fenâ, kendi zatından fenâ, tüm âlemden fenâ, Allah’ın haricindeki her şeyden fenâ ve Hakk’ın nitelikleri ile nispetlerinden fenâ olmak üzere yedi derecede ele alır. Bu çalışmanın amacı kelimelere aktarımı zor bir tecrübe olan ve tasavvufun gayesi sayılan fenânın farklı dönem ve düşünceleri temsil eden öncü iki sûfî tarafından nasıl değerlendirildiğini mukayeseli bir şekilde ortaya koymak ve fenâ anlayışının İbnü’l-Arabî’yle birlikte nasıl bir değişime uğradığını belirlemektir. Literatürde pek çok terimle irtibatlandırılan fenâ, bu çalışmada Cüneyd-i Bağdâdî ve İbnü’l-Arabî’nin görüşlerinden hareketle tevhid, mârifet, ihsan ve halk-ı cedid anlamlarıyla sınırlandırılmıştır. Çalışma başta tasavvuf klasiklerinden hareketle metinlerin içerik ve bağlamlarının analizine dayalı nitel araştırma usulüne uygun bir şekilde hazırlanmıştır.
One of the fundamental issues in the science of Sufism is the states (aḥwāl) and stations (maqāmāt) encompassing the stages a spiritual wayfarer (sālik) undergoes throughout the journey (seyr-i sulūk). Among these states, fanā’ is a pivotal concept, both as it represents the ultimate stage—considered the final step of the journey—and is regarded as the very aim of Sufism. In Sufi literature, fanā’ is generally understood as the process wherein the servant purifies themselves from blameworthy deeds and traits and becomes adorned with praiseworthy qualities. It is explained as the servant’s assimilation of divine attributes (takhalluq bi-asmā’ Allāh), becoming annihilated (fānī) to the perception of their own actions, surrendering their will to the Divine Reality (al-Ḥaqq), and ultimately subsisting (bāqī) with Him. The state of fanā’—bestowed as a divine grace (ihsān), attained through obedience (ṭā‘a) and spiritual exercises (riyāḍāt), and involving the highest realisation of divine unity (tawḥīd)—is, by its very nature, ineffable and difficult to articulate. These interpretations of fanā’ constitute a framework influencing not only Sufism’s conceptual dimension but also its historical development, leading to various periodisations in the literature. One such periodisation designates the era from the first Islamic century to al-Ghazālī (d. 505/1111) as the “formative period” of Sufism, while the period initiated under the influence of Ibn al-‘Arabī (d. 638/1240) is termed the “metaphysical period.” Junayd al-Baghdādī (d. 297/909), frequently cited and extensively referenced by authors of classical Sufi works—such as al-Sarrāj (d. 378/988), al-Qushayrī (d. 465/1072), al-Hujwīrī (d. 465/1072), al-Kalābādhī (d. 380/990), Farīd al-Dīn ‘Aṭṭār (d. 618/1221), and Abū Nu‘aym al-Iṣfahānī (d. 430/1038)—is considered the most influential representative of the Sufi understanding during this formative period. Junayd al-Baghdādī, who significantly shaped the views of both his contemporaries and later authors, holds a distinguished position due to his comprehensive and systematic treatment of the relationship between fanā’ and tawḥīd, integrated with the theory of the primordial covenant (mīthāq). According to him, the aim of Sufism is tawḥīd—that is, remembering the covenant made in the pre-eternal gathering (‘alast)—and the experience of fanā’ is the means that leads the individual to this tawḥīd. He asserts that the practices which bring the seeker closer to fanā’, contingent upon divine grace, are deeds involving spiritual discipline and strenuous effort (riyāḍa and mujāhada). Ibn al-‘Arabī, recognised as the founder of the metaphysical period and the doctrine of the Oneness of Being (waḥdat al-wujūd), distinguishes himself by examining Sufi issues through the lens of ontology and the theory of divine names, thereby adding new dimensions to them. In his thought, fanā’ is employed in various senses, such as self-knowledge (ma‘rifat al-nafs), grace (iḥsān), and new creation (khalq jadīd). Ibn al-‘Arabī ascribes distinct meanings to fanā’ according to its degrees, analysing it across seven levels: annihilation from sins, from actions, from attributes, from one’s own essence, from the entire cosmos, from everything other than God, and annihilation with respect to God’s attributes and relations. This study aims to present a comparative analysis of how fanā’—an experience deemed ineffable and considered the ultimate aim of Sufism—was evaluated by two pioneering Sufis representing different periods and intellectual orientations, and to determine how the understanding of fanā’ evolved, particularly with Ibn al-‘Arabī. Although fanā’ is associated with numerous terms in the literature, this study limits its scope to the meanings of tawḥīd, spiritual knowledge (ma‘rifa), grace (iḥsān), and new creation (khalq jadīd), based on the views of Junayd al-Baghdādī and Ibn al-‘Arabī. Conducted using a qualitative research methodology, the study primarily analyses the content and context of texts from classical Sufi sources.