İyelik Ekinin Belirtme İşlevi ya da Tamlayanı Tamlananın Sıfatı Yapan Ek


Creative Commons License

Üstünova K.

XVI.ULUSLARARASI BÜYÜK TÜRK DİLİ KURULTAYI, Ankara, Turkey, 26 - 27 September 2021, vol.1, pp.180-188

  • Publication Type: Conference Paper / Unpublished
  • Volume: 1
  • City: Ankara
  • Country: Turkey
  • Page Numbers: pp.180-188

Abstract

İyelik ekinin temel işlevi; geldiği adı, gerideki tamlayana sahiplik-aitlik işleviyle ekli ya da eksiz bağlamak; ad tamlaması, iyelik öbeği olarak tanımlanan sözcük öbekleri kurmaktır.  Ancak zaman zaman bu işlevin biçimsel ya da anlamsal bakımdan ikinci plana atılıp başka işlevlerde kullanıma çıktığı durumlar söz konusu olmaktadır. Nitekim iyelik ekinin belirtme işlevinde kullanıldığı durumlarda birden fazla uygulamayla karşılaşılmaktadır. “Eksiz tamlayan durumundaki ad (tamlayan) + iyelikli ad (tamlanan)” yapısındaki balık kılçığı, deve dikeni, dilberdudağı, duvar saati, erkek çorabı, gece lambası, gökyüzü, kadın terzisi, keçiboynuzu, Uludağ Üniversitesi, yemek odası, yeryüzü vb. sözcük öbeklerine geleneksel dil bilgisi çalışmalarında ekin işlevine bakılmaksızın belirtisiz ad tamlaması denir. Ancak örneklendirilen bu yapıların hepsinin aynı nitelikte olmadığı ve bunun tamlanandaki iyelik ekinin işlev farklılığından kaynaklandığı söylenebilir. Balık kılçığı, gökyüzü, yeryüzü tamlamalarındaki iyelik eki, aitlik; deve dikeni, dilberdudağı, duvar saati, erkek çorabı, gece lambası, kadın terzisi, keçiboynuzu, Uludağ Üniversitesi, yemek odası tamlamalarındaki iyelik eki, belirtme işlevindedir. Dolayısıyla üçüncü tekil kişi iyelik ekinin sıklıkla belirtme işlevini öne çıkardığı, tamlayanı sıfat yaptığı yapılarda, belirtisiz sıfat tamlaması gibi iyelik ekinin işlev farklığından kaynaklanan değişken sözcük öbeklerinden söz etmek gerekmektedir. Bu nedenle iyelik eki alan her birim, iyelik öbeği / ad tamlaması olarak kabul edilmemeli; ekin anlamsal işlevine bakmadan sözcük öbeklerini değerlendirmemelidir. Bu çalışmada, sınırlarını çizmek adına üzerinde fazla durulmayan iyelik ekinin duygu yükleme işlevinin bir başka deyişle kiplik anlamları dışındaki belirtme işlevi ve buna bağlı olarak ortaya çıkan sözcük öbeği konu edilecek, ileri sürülen tezler, örnekler üzerinden ele alınacaktır.