Ferşü’l-hurûf Farklılıklarında Tercihten Söz Edilebilir mi?: Tahrîrât Bağlamında Metodolojik Bir Analiz
Eskiyeni, sa.63, ss.1629-1659, 2026 (ESCI, TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: Sayı: 63
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.37697/eskiyeni.1928482
- Dergi Adı: Eskiyeni
- Derginin Tarandığı İndeksler: Emerging Sources Citation Index (ESCI), Central & Eastern European Academic Source (CEEAS), MLA - Modern Language Association Database, Directory of Open Access Journals, TR DİZİN (ULAKBİM), MLA International Bibliography, Academic Search Ultimate (EBSCO)
- Sayfa Sayıları: ss.1629-1659
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Bursa Uludağ Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Amaç: Bu çalışma, tahrîrâta konu olmuş ferşü’l-hurûf farklılıklarını tahrîrât disiplini çerçevesinde incelemeyi hedeflemektedir. Araştırmanın temel problemi, aynı kaynaklara dayanan ferşü’l-hurûf vecihlerinin, tahrîrât ekolleri tarafından neden farklı muameleye tabi tutulduğu sorusudur. Çalışma, “Sahih bir vecih, muteber aslî kaynaklarda yer almasına rağmen neden bir tahrîrât ekolü tarafından ahzedilirken diğeri tarafından terk edilmektedir?” sorusuna metodolojik bir cevap arayarak literatüre katkı sunmayı amaçlamaktadır.Yöntem: Nitel araştırma deseninin benimsendiği çalışmada, veriler literatür taraması ve belge analizi yoluyla elde edilmiştir. Bu bağlamda Ebû Amr ed-Dânî (öl. 444/1053), Şâtıbî (öl. 590/1194) ve İbnü’l-Cezerî’nin (öl. 833/1429) temel eserleri birincil kaynak olarak alınmış; elde edilen veriler Teysîr/İstanbul ve Şâtıbiyye/Mısır tarikleri ile İskenderiyye ve Kahire tahrîrât ekollerinin tercihleri üzerinden mukayeseli olarak incelenmiştir. Aşere tarikiyle sınırlandırılan çalışma kapsamında elde edilen veriler, tahrîrât ulemasının rical ve metin kritiği yöntemleri esas alınarak tasnif edilerek yorumlanmıştır.Bulgular: Sahih kıraat farklılıkları arasında yer alan bazı ferşü’l-hurûf unsurlarının tahrîrata konu edildiği tespit edilmiştir. İhtilaf edilen bu farklılıklar toplam onbir adet olup kıraat tarihinin tüm dönemlerinde olduğu gibi tahrîrat ekolleri ile kıraat meslekleri de temel eserlerinde bu ferşü’l-hurûf farklılıklarının tahrîratına detaylı biçimde yer vermiştir. Söz konusu farklılıkların aktarıldığı asli kaynaklar; belirli yöntemler çerçevesinde metin ve ricâl kritiğine tabi tutulmuştur. Sonuç olarak, ihtilafa konu olan ferşü’l-hurûf farklılıklarına ilişkin ulaşılan hükümlerin metodolojik açıdan tutarlı gerekçelere dayandığı görülmüştür.Sonuç: Kırâat farklılıkları eğitiminin sadece bir nakil tekrarı olmadığı; aksine rical ve metin kritiğine dayalı, ilim hakemliği vasfı taşıyan dinamik bir tedrisat yöntemi olduğu saptanmıştır. Ferşü’l-hurûf farklılıkları kapsamında aktarılan bir vechin aslî kaynaklarda (et-Teysîr, eş-Şâtıbiyye ve ed-Dürre vb.) yer almasının onun her zaman uygulamaya (edâ) yansımayacağı; tahrîrâtın, senedin infirâdı, aslî tarik dışına çıkış (ḫurûc an ṭarîḳihî) ve metnin ifade üslubu gibi kriterlerle bir süzgeç görevi gördüğü tespit edilmiştir. Ekoller ve meslekler arasındaki temel kırılma noktasının metne yaklaşım biçimi olduğu; azîmet yaklaşımını benimseyenlerin (Îtilâf ve Mutkin meslekleri) sened disiplinini öncelediği, ruhsat yaklaşımını benimseyenlerin (Şeyh Atâullah mesleği ile İskenderiyye ve Kahire ekolleri) ise kaynaktaki mutlak ifadeleri edâya dâhil ettiği belirlenmiştir. Tahrîrât ulemasının ve meslek sahiplerinin bazı vecihlere yönelik reddinin, o kırâati şâz olarak nitelemek değil, sadece metodolojik gerekçelerle “tedrisatta uygulama dışı bırakmak” şeklinde tezahür ettiği anlaşılmıştır.
Purpose: The present study aims to examine the differences in farsh al-ḥurūf that have been the subject of taḥrīrāt within the framework of the taḥrīrāt discipline. The primary problem of the research is the question of why farsh al-ḥurūf variants, which are based on the same sources, are subjected to different treatments by different taḥrīrāt schools.The present study aims to contribute to the extant literature by seeking a methodological answer to the following question: “Why is an authentic recitational variant, despite being included in authoritative primary sources, accepted by one taḥrīrāt school while being abandoned by another?”Method: The present study dopted a qualitative research design, with the data being obtained through a review of the and an analysis of document. In this context, the primary works of Abū ‘Amr al-Dānī (d. 444/1053), al-Shāṭibī (d. 590/1194), and Ibn al-Jazarī (d. 833/1429) were taken as primary sources; the obtained data were comparatively analyzed through the preferences of the Taysīr/Istanbul and Shāṭibiyyah/Egypt transmission paths (ṭarīqs), as well as the Alexandria and Cairo taḥrīrāt schools. The study is confined to the ‘Ashara ṭarīq classifies and interprets the data s classified and interpreted based on the methods of rijal and textual criticism employed by taḥrīrāt scholars.Findings: It was determined that certain farsh al-ḥurūf elements within authentic (ṣaḥīḥ) recitation differences were subjected to taḥrīrāt. The total number of these disputed differences is eleven, and as in all periods of the history of Quranic recitations (qirā’āt), both the taḥrīrāt schools and reading traditions (masālik) have comprehensively addressed the verification of these farsh al-ḥurūf differences in their foundational works. The primary sources conveying these differences were subjected to textual and narrator (rijāl) criticism within specific methodological frameworks. Consequently, it was observed that the conclusions reached regarding the contested farsh al-ḥurūf differences rely on methodologically consistent justifications.Conclusion: It was determined that the education of qirā’āt variants is not merely a repetitive transmission, but rather a dynamic teaching methodology based on narrator (rijāl) and textual criticism that functions as a scholarly arbiter. Within the scope of farsh al-ḥurūf differences, it was established that the presence of a reading variant (wajh) in primary sources (such as al-Taysīr, al-Shāṭibiyyah, al-Durrah, etc.) does not guarantee its application in actual performance (adā’); instead, taḥrīrāt acts as a filter using criteria such as narrative isolation (infirād of the sanad), deviation from the primary chain (khurūj ʿan ṭarīqihi), and textual style. The fundamental turning point between schools and traditions (masālik) was determined to be their approach to the text: those adopting a strict compliance (‘azīmah) approach (such as the I’tilāf and Mutqin traditions) prioritized chain-of-transmission discipline, whereas those adopting a concessionary (rukhṣah) approach (such as the tradition of Shaykh ‘AṭāAllāh alongside the Alexandrian and Cairene schools) incorporated absolute statements from the sources directly into performance (adā’). Finally, it was understood that the rejection of certain variants by taḥrīrāt scholars and tradition masters does not manifest as designating that recitation as irregular (shādhdh), but rather as “excluding it from practice in instruction” solely on methodological grounds.