Akademik Veri Yönetim Sistemi
Sanatta İslam İslamda Sanat Uluslararası Kongre 15-17 Ekim 2025, Prof. Dr. Ayça ALPER AKÇAY Doç. Dr. Muhammed Lütfi KINDIĞILI Doç. Dr. Basri GENÇCELEP Dr. Öğr. Üy. Ayşegül ZENCİRKIRAN, Editör, Atatürk Üniversitesi Yayınları, Erzurum, ss.59-72, 2025
Hat sanatı tarihinde devrim niteliğinde büyük gelişmelere imza atmış ve günümüze eserleri ulaşmış en önemli hattatlardan biri Yâkût el-Musta’sımî (ö. 1299)’dir. Yazıya olan katkısı sebebiyle ilerleyen süreçte ekol oluşturmuş bu hattatın en meşhur talebeleri Esâtize-i Seb’a sıfatıyla maruf hattatlardır. Araştırmamızın konusunu oluşturan bu Mushaf-ı Şerîf ise Esâtize-i Seb’a’dan olan Abdullah Sayrafî’ye (ö. 1345) aittir. Abdullah Sayrafî yaşadığı dönem içerisinde hat sanatı alanında birçok eser vermiş, temsil ettiği sanat üslubunu daha ileri bir düzeye taşımıştır. Nitekim içinde bulunduğu hat ekolü Osmanlı Dönemi’ne kadar devam etmiş ve Ahmet Şemsettin Karahisârî (ö. 1556) ile nihayete ermeye başlamıştır.
Hat sanatı tarihi açısından büyük önemi haiz olan bu Mushaf-ı Şerîf aynı zamanda yazıldığı dönemin üslubunu yansıtması açısından oldukça mühim unsurlar barındırmaktadır. Hat sanatı tarihi üzerine kaleme alınmış eserler incelendiğinde aklâm-ı sitte sonrası yazıların net bir biçimde estetik hususiyetlerine dair bilgilerin ne yazık ki sınırlı olduğu görülmektedir. Fakat hat sanatındaki asıl değişim ve dönüşüm bu dönemlerde başlamaktadır; oluşturulan yazı çeşitlerindeki gelişim seyrinin nasıl olduğu ve bu dönemde etkin rol oynayan sanatkârların kimler olduğunun tespiti hat sanatı tarihi araştırmaları açısından aydınlatıcı bir nitelik taşıyacaktır. Dönemin yazı anlayışının ortaya konulması ve yine henüz sınırlı sayıda eserlerin ortaya konulduğu Mushaf kitâbeti sahasına bir ışık tutması çalışmamızı özgün kılmaktadır.
Çalışmamız hat yazısı üzerine çeşitli alt başlıklarda değerlendirilecektir. Abdullah Sayrafî’nin hayatı hakkında kısa bilgiler verildikten sonra Mushaf’ın tahlili yapılmaya çalışılacaktır. Mushaf’ın genel hususiyetleri hakkında bilgiler verildikten sonra ana metni oluşturan yazılar tahlil edilecektir. Bu tahlil belirli kıstaslara sadık kalınarak harflerin anatomik yapıları, sayfa yapısı, malzeme çeşitliliği gibi kodikolojik değerlendirmelerle desteklenecektir. Bununla beraber vahiy lafızları dışında kalan yani bilgilendirme gayesiyle kaleme alınmış muhtelif yazıların da hususiyetlerine değinilecektir. Nitekim vakıf kaydı, sûre başı yazımı, tahmis ve ta’şir gibi yazımlar Mushaf araştırmalarında en çok veri sağlayan bölümlerdir. Bu yönüyle ismi geçen bölümler üzerine de detaylı bilgiler verilecektir. Yazı anatomisinin ve dönemindeki gelişmiş sanat anlayışının anlaşılması amacıyla ele alınan çalışmamız görsellerle desteklenecek, elde edilen bulgular değerlendirme kısmında tartışılacaktır. Bu değerlendirmeler kapsamında Mushaf’ın, kitâbet geleneğiyle benzerliği veya farklılığı örnek görsellerle aktarılmaya çalışılacaktır.
One of the most important calligraphers who made revolutionary advancements in the history of calligraphy and whose works have survived to the present day is Yaqut al-Musta'simi (d. 1299). Due to his contributions to writing, this calligrapher later established a school of calligraphy. His most famous students were the calligraphers known as the Esatize-i Seba. The Mushaf-i Sharif, which forms the subject of our research, belongs to Abdullah Sayrafi (d. 1345), a member of the Esatize-i Seba. Abdullah Sayrafi produced numerous works in the field of calligraphy during his lifetime, further advancing the artistic style he represented. Indeed, the school of calligraphy he was a part of continued until the Ottoman Period and began to reach its culmination with Ahmet Şemsettin Karahisari (d. 1556).
This Mushaf, which holds great significance for the history of calligraphy, also contains crucial elements in terms of reflecting the style of the period in which it was written. An examination of works on the history of calligraphy reveals that information on the clear aesthetic characteristics of post-Aklam-ı Sitte scripts is unfortunately limited. However, the true change and transformation in calligraphy began during this period; determining the developmental trajectory of the script types created and the artists who played an influential role in this period will be illuminating for calligraphy history research. Revealing the writing style of the period and shedding light on the field of Mushaf inscription, where only a limited number of works have been produced, makes our study unique.
Our study will be evaluated under various subheadings on calligraphy. Following a brief introduction to Abdullah Sayrafi's life, an analysis of the Mushaf will be conducted. Following a brief overview of the Mushaf's general characteristics, the inscriptions that comprise its main text will be analyzed. This analysis will be supported by codicological evaluations, such as the anatomical structures of letters, page structure, and material diversity, adhering to specific criteria. Furthermore, the characteristics of various writings beyond the words of revelation, that is, those written for informative purposes, will also be addressed. Indeed, writings such as foundation records, sura beginnings, and tahmis and ta'shir are the sections that provide the most data in Mushaf research. Therefore, detailed information will be provided on the aforementioned sections. Our study, aimed at understanding the anatomy of writing and the advanced artistic approach of its time, will be supported by visuals, and the findings will be discussed in the evaluation section. Within the scope of these evaluations, an attempt will be made to convey the similarities and differences of the Mushaf with the inscription tradition through sample visuals.