Ahmed er-Rassâs’ın Mesâʾilü’l-Hâdeviyye fî’t-tenbîh ʿalâ isbâti’l-meziyye ʿalâ meẕhebi’z-Zeydiyye İsimli Risalesi -Neşir ve Değerlendirme-
Tetkik (Online), cilt.0, sa.10, ss.461-497, 2026 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: 0 Sayı: 10
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.55709/tetkik.1933981
- Dergi Adı: Tetkik (Online)
- Derginin Tarandığı İndeksler: Central & Eastern European Academic Source (CEEAS), Directory of Open Access Journals, TR DİZİN (ULAKBİM), Humanities Source Ultimate (EBSCO)
- Sayfa Sayıları: ss.461-497
- Bursa Uludağ Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Bu makale, Ahmed b. el-Hasen er-Rassâs’ın (öl. 621/1224) Mesâʾilü’l-Hâdeviyye adlı risalesini tahkik etmekte ve metnin zât ile zâta nispet edilen hükümler arasındaki ayrımı hangi kavramsal adımlarla kurduğunu incelemektedir. Çalışmanın amacı, risalenin mezâyâ (zât üzerine ilave sıfat ve hükümler) anlayışını Yemen Zeydî kelâmı içinde nasıl temellendirdiğini ortaya koymak ve metnin zât-sıfat tartışmalarındaki işlevini belirlemektir. Risale, sıfatların zâta zâidliği meselesini yalnızca ilâhî sıfatlar bahsiyle sınırlı tutmaz. Mümkün varlığın Yaratıcı’ya muhtaçlığını, fâillik kavramını ve hükümlerin ontolojik zeminini aynı tartışma hattında ele alır. Araştırmada tahkik ile içerik analizi birlikte yürütülmüştür. Çalışmanın neşir kısmında San‘â’daki Mektebetü’l-Câmii’l-Kebîr’in el-Mektebetü’l-Garbiyye bölümünde 752/3 numarada kayıtlı bulunan ve katalog kaydında Ahmed b. el-Hasen er-Rassâs’a nispet edilen ulaşılabilen tek yazma nüsha esas alınmış, okuma güçlükleri ve muhtemel istinsah problemleri dipnotlarda gösterilmiştir. Metnin istidlâl örgüsü, risalede kullanılan kavramlar korunarak tahlil edilmiştir. İnceleme üç noktaya yoğunlaşır. Birincisi, âlemin Yaratıcı’ya muhtaçlığının “ma‘lûm” veya “mevcûd” oluşa değil, “imkân”a dayandırılmasıdır. Bu yaklaşım, vücûb ve imkân gibi yüklemlerin zâtın aynısı olarak değil, zâta nispet edilen hüküm düzeyinde değerlendirilmesini gerektirir. İkincisi, fâil-fiil ve âlim-câhil örnekleri üzerinden kurulan muhakemedir. Risale, farkı yalnızca zât farkına indirgeyen açıklamaların teselsüle yol açtığını veya açıklayıcı olmayan tekrar ifadelerine dönüştüğünü ileri sürer. Üçüncüsü, bu ayrımın mezâyâ nazariyesine bağlanma biçimidir. Metin, aklın zorunlu gördüğü ayrımların zâta eklenen nitelikler (meziyye) kabul edilmeden temellendirilemeyeceğini savunur ve mezâyâyı bu ontolojik ayrımın bir sonucu olarak konumlandırır. Sonuç olarak çalışma, Mesâʾilü’l-Hâdeviyye’nin Yemen Zeydî kelâmında mezâyâ tartışmasını, zât-hüküm ayrımını merkeze alan bir istidlâl düzeni içinde kurduğunu ve bu yönüyle yalnızca sıfatlar bahsinin tamamlayıcısı değil, kavramsal bir çerçeve metni niteliği taşıdığını göstermektedir.
This article presents a critical edition of Aḥmad ibn al-Ḥasan al-Raṣṣāṣ’ (d. 621/1224) treatise, Masāʾil al-Hādawiyya, and investigates the conceptual steps through which the text establishes the distinction between the essence (dhāt) and the properties (aḥkām) attributed to the essence. The study aims to demonstrate how the treatise grounds the concept of mazāyā (the attributes and properties that are added to the essence) within Yemeni Zaydī kalām and to determine the text’s role in debates concerning the essence and attributes. The treatise does not limit the issue of the addition of attributes to the essence solely to the discussion of divine attributes. Instead, it addresses the dependence of possible beings on the Creator, the concept of agency, and the ontological foundation of properties within the same line of argument. The study combines textual criticism with content analysis. The critical edition in the study is based on the only accessible manuscript, registered under no. 752/3 at al-Maktaba al-Gharbiyya section of Maktabat Jāmiʿ al-Kabīr at Ṣanʿāʾ and attributed in the catalogue record to Aḥmad b. al-Ḥasan al-Raṣṣāṣ; reading difficulties and potential copying errors are documented in the footnotes. The text’s argumentative structure was analyzed while preserving the original conceptual terminology. The study focuses on three main points. First, it demonstrates that the universe’s dependence on the Creator is grounded not in being maʿlūm (known) or mawjūd (existing) but in imkān (possibility). This approach requires that predicates such as wujūb (necessity) and imkān (possibility) be evaluated not as the essence itself but as properties attributed to the essence. Second, it analyzes the reasoning established through the examples of the agent-action and the knower-ignorant, showing that explanations reducing the difference solely to essence result in circularity or repetitive statements lacking clarification. Third, it concerns the manner in which this distinction is linked to the theory of attributes. The treatise argues that distinctions deemed necessary by reason cannot be grounded without accepting them as attributes added to the essence, and thus positions attributes as a consequence of this ontological distinction. In conclusion, the study demonstrates that Masāʾil al-Hādawiyya constructs the discussion of attributes in Yemeni Zaydī kalām within a system of reasoning centered on the essence-attribute distinction, providing a conceptual framework for the discourse rather than merely supplementing the chapter on attributes.