Tutmacı’nın Gül ü Hüsrev’i (İnceleme-metin)

---

Prof. Dr. KAZIM YOLDAŞ

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İnönü Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkiye

Tez Danışmanı: Hasan Kavruk

Tezin Onay Tarihi: 1998

Tezin Dili: Türkçe

Desteklendiği Program: Diğer

Özet:

DOKTORA TEZİ ÖZETİ

 

TUTMACI’NIN GÜL Ü HÜSREV’İ (İnceleme- Metin)

 

            XIV. yüzyıl Anadolu sahası Türk edebiyatına ait olan Gül ü Hüsrev, İranlı mutasavvıf şair Feridüddin Attar’ın, Hüsrev-nâme adıyla da tanınan Farsça mesnevîsinin, Tutmacı tarafından kısaltılarak yapılmış manzum bir çevirisidir. Bu çalışmanın amacı; konusu en az çağdaşı olan diğer aşk mesnevîleri kadar zevkli olan Gül ü Hüsrev’in edebiyatımıza kazandırılması ve günümüz insanına tanıtılmasıdır. Çalışmanın incelemeden önce yer alan girişinde eserin şairi Tutmacı’nın hayatı, edebî şahsiyeti ve eserleri üzerinde durulmuştur. Kaynaklarda adına rastlanmayan şairin, hayatı hakkındaki bilgiler, eserlerinden elde edilen ipucu ve işaretler üzerine kurulmuştur.

            Üç bölümden meydana gelen çalışmanın birinci bölümünde eserin bilinen iki yazma nüshası tanıtılarak Attâr ve Tutmacı’nın Gül ü Hüsrev mesnevîleri karşılaştırılmıştır. Burada, her iki eserden seçilen örnek beyitlerle Tutmacı’nın çevirideki tasarrufu gösrerilmeye çalışılmıştır.

            İkinci bölümde Gül ü Hüsrev’in incelemesine geçilmiş, eser tahkiye, şekil ve dil özellikleri açısından üç kısımda incelenmiştir. Tahkiye özelliklerinde, önce metnin girişindeki hikâyenin konusu ile ilgisi olmayan tevhid, münacât, na’t, sebeb-i nazm-ı kitâb ve sonundaki hatimet-i kitâb bölümleri nazara verilmiştir. Bundan sonra tema, vak’a kuruluşu, zaman, mekân, bakış açısı ve anlatıcı, şahıs kadrosu gibi eserin tahkiye unsurları sırasıyla tahlil edilmiştir. Burada, modern hikâye ve roman incelemesinde kullanılan teknikler denenmiştir.

Bir aşk ve macera hikâyesi olan eserin ana teması üzerinde dururken yeri geldikçe şairin okuyucuya vermeye çalıştığı mesajlar tespit edilmiş, esere yansıyan o devrin toplum yaşayışıyla ilgili unsurları da dikkatlere sunulmuştur. Vak’a kuruluşunda, önce ana çizgileriyle vak’a özetlenmiş, hikâyenin baş kahramanı Hüsrev’in hayat seyrine göre vak’ayı oluşturan metin halkaları tespit edilerek epizotları ayrıntılı bir şekilde gösterilmiştir. Ayrıca hikâye motifleri ve masal unsurları çıkarılmış, Gül ü Hüsrev’in çağdaşı olan diğer aşk mesnevilerindeki motiflerle mukayese edilmiştir. Zaman, mekân, bakış açısı ve anlatıcı, hikâyede kullanılan anlatım teknikleri ve şahıs kadrosu, seçilen örnek beyitlerle pekiştirilerek ayrı ayrı incelenmiştir.

Eserin şekil özelliklerinde, nazım şekli, vezin ve kafiye üzerinde durulmuş, mesnevî kahramanlarının söylediği şiirler ve bunların vezinleri ayrıca gösterilmiştir. Eski Anadolu Türkçesinin tipik özelliklerini taşıması, yer yer Doğu Türkçesinin izlerine rastlanması ve eski Türkçe kelimeler yönünden zenginliği göz önüne alınarak eserin dil özellikleri oldukça ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir.

Çalışmanın üçüncü bölümü Gül ü Hüsrev’in karşılaştırmalı metnini ihtiva etmektedir. Önce metnin kuruluşuyla ilgili açıklamalar yapılmış ve ardından metnin bölüm başlıkları verilmiştir. Eserin mevcut iki nüshası; İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi T.Y. 9862 numarada kayıtlı nüsha ile Paris Bibliotheque Nationale 313 numarada kayıtlı nüsha ilmî metotlarla karşılaştırılmıştır. Sonuç ve bibliyografyadan sonra bugünkü yazı dilinde kullanılmayan eski Türkçe kelimelerin sözlüğüne yer verilmiştir.