İstanbul Türk ve İslam Eserleri Müzesi'nde bulunan XI-XIV. yüzyıllara ait muhakkak ve reyhani hatlı mushafların hat sanatı bakımından tahlili
Tez Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam Tarihi Ve Sanatları Anabilim Dalı, Türkiye
Tez Danışmanı: Fatih Özkafa
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Hat sanatının gelişiminde en önemli dönemlerden birisi aklâm-ı sittenin ortaya çıkışı ve gelişmesidir. X. asrın sonları ve XI. asrın ilk yarısını kapsayan dönemde gelişen bu durum neticesinde çerçevesi belirlenmiş yazı stilleriyle birçok ürün ortaya konulmuştur. Hat sanatının en çok tezahür ettiği unsurlardan en önemlisi de Mushaf-ı Şerîf'lerdir. Aklâm-ı sitte dönemi ve sonrasına ait yazıların çerçevesinin daha net belirlenmesi amacıyla ele aldığımız bu çalışmamız, Mushaflar ekseninde XI-XIV. yüzyıllara ait muhakkak ve reyhanî hat çeşidi üzerine değerlendirme mahiyetindedir. Harf anatomisi, satır düzeni, sayfa yapısı ve motif şekilleri gibi birçok kıstasa dayanarak hazırlanan bu eser İstanbul Türk ve İslâm Eserleri Müzesi bünyesindeki Mushaflar üzerine yapılmıştır. Mushafların ait oldukları dönemin yazı anlayışının ve estetik uygulamalarının neler olduğu ortaya konulmaya çalışılmıştır. Müze envanterine kayıtlı Mushafların sayıca fazla olması ve her yazı çeşidiyle Mushaf kaleme alınmış olması sebebiyle çalışmamız, dönemin en çok kullanılan muhakkak ve reyhanî hattıyla kayıtlanmıştır. Çalışma üç bölümden oluşmaktadır; birinci bölümde yazı formunun daha anlaşılır hale getirilmesi ve temellendirilmesi için Arap yazısının menşeinden itibaren Abbasîler Dönemi'ne kadar olan tarihine kısaca değinilmiştir. Araştırmamızın esasını teşkil eden ikinci ve üçüncü bölümler ise Mushafların değerlendirilmesine hasredilmiştir. Her bir Mushaf, belirlenen ölçü ve kriterler aynı şekilde uygulanmak suretiyle değerlendirilmiştir. Araştırmamız sonucunda edinilen bulgular sonuç kısmında değerlendirilerek sıralanmıştır. Yazının çeşitlenmesiyle birlikte ilk muhakkak ve reyhanî yazı nüvelerinin ne gibi hususiyetler barındırdığının ve günümüzdeki gelişiminin hangi temeller üzerine bina edildiğinin anlaşılması açısından çalışmamızın Hat ve Mushaf Tarihi literatürüne katkı sağlayacağını umuyoruz.