İslâm Kelâmında Kozmolojik Delil (Hudûs - İmkân)
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, Türkiye
Tez Danışmanı: Cağfer Karadaş
Tezin Onay Tarihi: 2007
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Kozmolojik
delil, tek bir spesifik delil olmaktan ziyade bir delil türünü ifade eder. Bu
deliller, âlem hakkında ön kabul olarak varsayılan bir takım gerçekliklerden
hareketle tek bir varlığın, özelde de Tanrı’nın varlığını çıkarsama şeklinde
bir istidlâl biçimi sergilerler. Soyut kavramların analizinden ziyade insanın
görülür âlemdeki tecrübe ve müşahedesine dayandığı için her dönemde rağbet
gören deliller olmuşlardır.
İslâm kelâmında farklı kozmolojik delil
formları kullanılmakla birlikte, âlemin yaratılmışlığı (hudûs) delili, bu
düşünce çizgisinin karakteristik delili olmuştur. Yabancı kültürlerden tevarüs
edilen atom teorisi, kelâmcıların elinde mutlak kudret ve irade sahibi yaratıcı
bir Tanrı’nın varlığını ispatlamaya zemin oluşturacak tarzda evrilmiş ve delil
bunun üzerine bina edilmiştir.
Çalışmada ilk olarak İslâm dışındaki kültürlerde
kozmolojik delil örneklerine yer verilmiştir. Daha sonra kelâmın iyice
felsefîleştiği döneme kadar olan kozmolojik delil kurguları üzerinde
durulmuştur. Son kısımda da kelâmın deliline yönelik eleştiriler üzerinde
durularak bunların isabetli olup olmadığı hususu irdelenmiştir.