Tez Türü: Sanatta Yeterlik
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Geleneksel Türk Sanatları, Türkiye
Tez Danışmanı: Gül Güney Zincir; Hüseyin Öksüz
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Bu çalışmanın konusunu, celî dîvânî yazının, 19 ve 20. yüzyılda görülen üslup özellikleri oluşturmaktadır. Celî dîvânî, İran'da doğan ta'lik yazıdan ortaya çıkarılan dîvânî isimli yazıdan geliştirilmiştir. Celî, hat sanatında tabii kaleminden daha kalın yazılan yazılara dense de "celî dîvânî" tamlaması, dîvânî yazının celîsini değil ayrı bir yazı cinsini ifade etmektedir. Bu konunun ele alınmasındaki amaçların başında, hat sanatına dair kaynaklarda detaylı bir yer tutmamış celî dîvânî yazıya dair kapsayıcı çalışmaların zeminini hazırlamak gelmektedir. Buradan hareketle yazının yalnız geçmişini değil, bugünü ve geleceğini anlamak üzere bir yol açılmış olacaktır. 16. yüzyıl dolaylarında başlayan celî dîvânî yazı, Osmanlılar tarafından Dîvân-ı Hümâyûn kaleminde, resmi işlerde kullanılmıştır. 19. yüzyıl sonlarından itibaren ise bu yazıyla levhaların ve sanatlı yazıların meydana getirildiği görülür. Celî dîvânî yazının üslup özelliklerinin incelenmesi sebebiyle çalışma, bu yazının 19 ve 20. yüzyılda yazılmış imzalı levha örnekleriyle sınırlandırılmıştır. Araştırma esnasında dîvânî ve celî dîvânî üzerine bilgi sunan kaynaklar taranarak elde edilen veriler analiz edilmiştir. Bu bilgiler ışığında arşivlerdeki celî dîvânî belge ve levhalar incelenerek evvela literatürdeki eksikler giderilmeye ve var olan bilginin sağlaması yapılmaya çalışılmıştır. Üslup incelemelerinde ise tespit edilen 19. yüzyıla ait dört, 20. yüzyıla ait sekiz hattatın 76 civarındaki eseri, bilgisayar programları yardımıyla harf ve harekelerine ayrılarak tasniflenmiştir. Elde edilen veri, detaylı analiz ve kıyaslamalara tabi tutulmuştur. Çalışma sonucunda; celî dîvânî yazan hattatların tamamında belirgin bir üslup farkı olduğu görülmüştür. Bu farkın, aynı hattatın yazılarında da bulunduğu tespit edilmiştir. Harekelerin ise celî dîvânî yazıda harflerden daha fazla yorum farkına sahip olduğu anlaşılmıştır. Celî dîvânî istiflerde, önceleri evraklardan gelen satır formu kullanılırken 20. yüzyılın ilerleyen yıllarında daha çeşitli ve sanatlı tasarımlar yapılmaya başlandığı görülmüştür. Yazının bütüncül tahlili sonucunda, celî dîvânî hattının gelişmeye hazır fakat üzerinde gerektiği kadar durulmamış, birçok araştırma imkanını barındıran bir hat çeşidi olduğu tespit edilmiştir.