Batılı Seyahatnameler Işığında Safevîler Dönemi Âşûrâ Merasimleri
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiye
Tez Danışmanı: Mehmet Çelenk
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Kerbelâ vakası İslam tarihinin en önemli kırılma noktalarından biri olup Şiî hafızada yeri doldurulamaz bir önemi haizdir. Büveyhîler dönemi istisna tutulursa, Kerbelâ'nın ardından tutulan matem merasimleri siyasî şartların etkisiyle kamusal alanda görünürlük kazanmamış, özel alanla sınırlı kalmıştır. Âşûrâ matemleri İran topraklarının Şiîleştirildiği ve İran'ın yekpare bir siyasî hakimiyet altında toplandığı Safevîler döneminde yeni bir seyir kazanmış, devlet desteğiyle gelişmiş, kurumsallaşmış ve günümüzdeki matem formunun temellerini oluşturmuştur. Safevî İran'ında en önemli dinî merasimin âşûrâ matemleri olduğu görülmektedir. Şiî halk Muharrem ayının ilk on gününde çeşitli ritüeller icra etmiş; bireysel hayatlarını ve kamusal alanı mateme göre biçimlendirmiştir. Sokaklarda toplu halde geçit alayları yapılmış, ravzahânî meclislerinde Kerbelâ vakası anlatılarak gözyaşı dökülmüş, şahların katılımıyla geniş çaplı gösteriler düzenlenmiştir. Dönemin en dikkat çekici özelliği ise teatral unsurların yoğun olarak kullanılması ve bedene zarar verme ritüellerinin ortaya çıkmasıdır. Bunun yanında, matemlerin bir parçası olarak Haydarî ve Nî'metî adı verilen grupların çatışması dikkate şayandır. Tüm bu merasimler farklı kültür ve geleneklerin de etkisiyle Safevîler döneminde Şiî geleneğe dahil olmuş, yeni ve özgün bir matem kültürü yaratmıştır. Bu çalışma, Safevîler döneminde İran'ı ziyaret etmiş Batılı seyyahların kayıtları ışığında, Safevîler döneminde icra edilen matem ritüellerini tespit ederek tarihsel ve toplumsal bağlamı içerisinde değerlendirmektedir. Birinci bölümde ritüeller betimleyici bir yaklaşımla sınıflandırılmış ve ayrı başlıklar altında incelenmiştir. İkinci bölümde Şahların merasimlerle olan ilişkisiyle birlikte âşûrâ ritüellerinin siyasal, dinî ve toplumsal yönleri tartışılmıştır. Üçüncü ve son bölümde ise âşûrâ merasimlerinde kan akıtma unsuru, bedene zarar verme ritüelleri ve Haydarî ve Ni'metî çatışması bağlamında değerlendirilmiştir