TÜBİTAK 2209-A Dönem 2024/1: Bursa Hanlar Bölgesi’nde Yer Alan Hanların Koruma-Kullanma Dengesi Gözetilerek Yeni İşlevler Kazandırmak İçin Yöntem Önerisi : Eski İpek Han Örneği

Özet

Yeniden işlevlendirme, sahip olduğu işlevi yitirerek atıl duruma gelen veya farklı başlıklar altında koruma ihtiyacı ortaya çıkmış yapıları koruyarak kullanma yöntemidir. Özgün işlevini kaybetmiş yapıya farklı bir işlev kazandırılması planlanan bir süreçtir. Bu yöntem sayesinde korunması ve gelecek nesillere aktarılması amaçlanan yapı veya yapıların kültürel ve tarihi önemini muhafaza ederek varlığını sürdürmesi sağlanmaktadır.

Bursa’nın merkezi konumunda yer alan Hanlar Bölgesi, 2014 yılında UNESCO Dünya Kültür Mirası listesine girmiş; evrensel boyutta tarihi ve kültürel önemi kabul görmüş bir kentsel alandır. Bu önemine rağmen bölgenin günümüzdeki kullanımda hanlar arasından Koza Han, Emir Han, Pirinç Han ve Fidan Han turizm ve ticaret anlamında yoğun olarak kullanılırken; Eski İpek Han, Geyve Han ve Tuz Han yeteri kadar ilgi görmemektedir. Bu anlamda ticaret işlevinin dengeli şekilde dağılmaması, belirli hanlar yoğun talep görürken diğer hanların geri planda kalması, turizmde dengesizlik gibi sorunlar tespit edilmiştir. Ayrıca, bölgede bulunan hanların içindeki turizm ve ticari kaynaklı eklentiler hanların tarihi dokusunun algılanmasını zorlaştırmakta, dokuya yapısal ve estetik zararlar vermektedir.

Bu projede Hanlar Bölgesinde yapılan ön çalışma amaçlı yürütülen alan çalışması sonucunda tespit edilen sorunlara yoğun ilgi gören ve gerektiği önemi alamayan hanlar arasında ticari anlamdaki dağılımı dengede tutmak adına çözümler getirilmek amaçlanmaktadır. Bu proje kapsamında, Hanlar Bölgesi’nde, UNESCO Dünya Miras Alanı çekirdek alan sınırları içinde kalan alanda bulunan hanlarla ilgili analizler yapılarak ve sorunlar tespit edilerek koruma-kullanma dengesini gözeten yeni işlev seçme yöntemi belirlenecektir. Bu proje kapsamında hanların işlevsel sorunlarını ve yeniden işlevlendirme konusunu çalışmak üzere Eski İpek Han örneği seçilmiştir.

Eski İpek Han Klasik Osmanlı hanları tarzında inşa edilen iki katlı, revaklı, avlulu yapının zemin katında otuz dokuz, üst katında ise kırk iki odası bulunmaktadır. Bursa’nın en büyük hanlarından birisidir. Günümüzde handa terzi atölyeleri ve giysi satan dükkanlar bulunmaktadır. Hanın zemin ve üst katı çoğunlukla depo olarak kullanılırken aralarda  ticari dükkanlar bulunmaktadır. Eski İpek Han, Kuyumcular Çarşısı’nın başında bulunmasına rağmen Kuyumcular Çarşısı’nın sonunda bulunan Kozahan kadar ilgi görmemektedir. Çalışma kapsamında Eski İpek Han’ın seçilmesinin başlıca nedeni konumu gereği kullanıcı yoğunluğunu dengelemenin mümkün olduğunun düşünülmesidir. Hanın zemin katında tarihi dokuyu kapatmadan belirli sınırlar içerisinde ticari mekanlar yerleştirmek , üst katta ise el sanatlarını yaşatmak ve tanıtmak amacıyla atölye ve sergi alanları düşünülmektedir.

Araştırma projesinde yöntem olarak literatür ve arşiv taraması, alan çalışması, verilerin analizi, haritalama ve rota oluşturma aşamaları izlenmiştir. Analizler sonucunda ticari baskının insanlar ve tarihi doku üzerindeki olumsuz etkileri tespit edilmiştir. Bu nedenle belirli hanlarda oluşan insan yoğunluğunun, kullanılmayan ve unutulmaya yüz tutmuş hanlara yeni işlevler kazandırarak çekilmesi amaçlanmıştır. Bu çalışmayla birlikte Hanlar Bölgesinin sahip olduğu tarihi dokunun korunması, burayı ziyarete gelecek olan kullanıcıların deneyimlerinin iyileştirilmesi, sürdürülebilir turizm potansiyelini arttırarak yerel ekonominin güçlendirilmesi, bölge kültürünün yeniden canlanması ve hanların işlevsel gelişimlerine katkıda bulunması hedeflenmektedir.